Feliks Dzierżyński
Z Wikipedii
 |
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Feliks Dzierżyński (ros. Феликс Эдмундович Дзержинский, Feliks Edmundowicz Dzierżynski), pseudonimy partyjne: Jacek, Jakub, Franek, Astronom, Józef, Domański, zwany Żelaznym Frankiem (ur. 11 września (30 sierpnia według starego stylu) 1877 r., w Dzierżynowie, w Puszczy Nalibockiej, zm. 20 lipca 1926 w Moskwie) – polski i rosyjski działacz socjalistyczny i komunistyczny, szef pierwszych sowieckich organów bezpieczeństwa CzeKa, GPU i OGPU, symbol terroru w rewolucyjnej i porewolucyjnej Rosji.
Spis treści |
[edytuj] Korzenie
Syn emerytowanego nauczyciela fizyki i matematyki, Edmunda Dzierżyńskiego i Heleny z Januszewskich. Poza nim Dzierżyńscy posiadali jeszcze 3 córki i 4 synów: Aldonę (1870-1966), Jadwigę (1871-1949), Stanisława (1872-1917), Kazimierza (1875-1943), Wandę (1878-1892), Ignacego (1879-1953) i Władysława (1881-1942). Matka, bardzo wykształcona, była miłośniczką muzyki, literatury polskiej i światowej, znającą biegle kilka języków.
Ojciec, kandydat nauk, z racji słabego zdrowia szybko przeszedł na emeryturę, a niewielki, 100 ha majątek rodzinny wydzierżawiał; rodzinę utrzymywał z pieniędzy uzyskiwanych za dzierżawę i stosunkowo małej emerytury nauczycielskiej. Sytuację materialną rodziny pogorszyła jego śmierć (1882). Utrzymanie rodziny i opieka nad 8 dziećmi spadła na barki matki; ojciec przed śmiercią każdemu z 4 synów zapewnił po 1000 rubli na naukę. Aby umożliwić dzieciom kształcenie, w 1887 matka wraz z nimi przeniosła się do Wilna, gdzie Feliks rozpoczął naukę w gimnazjum, którą kontynuował do 1896. Powtarzał I klasę, głównie ze względu na język rosyjski, którego nauka przychodziła mu z trudem; z powodzeniem dawał sobie natomiast radę z przedmiotami ścisłymi, szczególnie z matematyką i fizyką; jak większość polskich uczniów Dzierżyński, obok wykładanej po rosyjsku literatury i historii Rosji, w systemie samokształceniowym uczył się historii i literatury polskiej. Okres gimnazjalny wspominał niechętnie, podobnie jak i jego bracia; raziły w gimnazjum tresura uczniów, szpiclowanie, obowiązek modłów za cara i jego rodzinę. Przejawiał w gimnazjum buntowniczą postawę, będąc z natury porywczym. Nie uzyskał matury i nie odbył studiów uniwersyteckich.
[edytuj] Działalność opozycyjna wobec caratu
Jeszcze w gimnazjum (1894) związał się z polską socjaldemokracją (współzałożyciel SDKPiL w 1900 roku). W 1897 Litewska Socjaldemokratyczna Partia, w której działał, skierowała go do Kowna, gdzie redagował nielegalną gazetę w języku polskim "Robotnik Kowieński", używając pseudonimu "Jacek". Został aresztowany 29 lipca 1897, był więziony w Kownie, a w następnym roku zesłano go na 3 lata do Nolińska w guberni Wiackiej; przeniesiony do Kajgrodu w tejże guberni, 28 sierpnia 1899 zbiegł z zesłania i przybył do Warszawy. Został ponownie aresztowany w Warszawie 4 lutego 1900 i osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, następnie w więzieniu w Siedlcach, po czym zesłano go do Wierchojańska na Syberii; stamtąd zbiegł 25 czerwca 1902 i przybył do Berlina. Wszedł w skład Komitetu Zagranicznego SDKPiL oraz zaczął wydawać "Czerwony Sztandar". Brał udział w wydarzeniach z lat 1905-1907, za co został aresztowany 30 lipca 1905, osadzony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej i skazany na 11 lat zesłania; został zwolniony w następstwie amnestii 2 listopada 1905. 26 grudnia 1906 został aresztowany i zwolniony za kaucją, którą dostarczył władzom więziennym jego brat Ignacy. Aresztowany znowu w Warszawie 16 kwietnia 1908 osadzony został - jak zwykle - w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. W 1909 został zesłany na Syberię, skąd pod koniec roku zbiegł. W 1910 w celach leczniczych przybył do Włoch, na wyspę Capri. Poznał tam Maksyma Gorkiego, który wspomagał go wcześniej finansowo.
Po powrocie do Krakowa 10 listopada 1910 w kościele św. Mikołaja (według innej informacji - w kościele Mariackim) poślubił Zofię Julię Muszkat. Zofia Muszkat była córką działacza socjalistycznego Zygmunta Muszkata, wywodzącego się ze środowiska żydowskiego. 23 czerwca 1911 urodził mu się jedyny syn - Jan.
1 września 1912 został po raz 6. aresztowany. 2 lata spędził w znanym mu już X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Aresztowanie uniemożliwiło mu współpracę z Leninem, który 1912-14 przebywał w Krakowie i w Białym Dunajcu. Po rozprawie sądowej 29 kwietnia 1914 został skazany na 3 lata katorgi. W związku z wybuchem I wojny światowej 28 lipca 1914 deportowano go z Warszawy do Orła w głębi Rosji, następnie przeniesiono do więzienia w Mceńsku, a w końcu, po ponownym osadzeniu i skazaniu na 6 lat katorgi, osadzono w więzieniu Butyrki w Moskwie.
1 marca 1917 rewolucyjne oddziały zdobyły więzienie i uwolniły więźniów politycznych, wśród nich Dzierżyńskiego. Po wyjściu na wolność poparł on z miejsca nurt bolszewicki rewolucji lutowej. Występując w Moskwie, zwalczał mienszewików i eserowców i sam był przez nich zwalczany. To spowodowało, że musiał się ukrywać przez czas jakiś w domu jednego z najznakomitszych adwokatów moskiewskich, Aleksandra Lednickiego, Polaka - współtwórcy zwalczającej bolszewików rosyjskiej Partii Konstytucyjno-Demokratycznej (tzw. kadetów). Lednicki zaopatrzył Dzierżyńskiego w ubranie i pieniądze i pomógł mu udać się z czasem z Moskwy do Piotrogrodu, gdzie znajdowało się centrum rewolucyjnych zdarzeń; przybył tam także Lenin, przetransportowany przez Niemców specjalnym pociągiem. Dzierżyński był wdzięczny Lednickiemu za okazaną pomoc; po przejęciu władzy w Rosji przez bolszewików dzięki poparciu Dzierżyńskiego mogło przez jakiś czas istnieć w Moskwie dyplomatyczne przedstawicielstwo Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego (wcześniej Komisja Likwidacyjna do spraw Królestwa Polskiego), którym kierował Lednicki.
[edytuj] Zbrodnicza działalność w Rosji sowieckiej i ZSRR
Podczas rewolucji należał do ścisłego kierownictwa partii bolszewików, był bliskim współpracownikiem Lenina. W latach 1917-1926 stał na czele Nadzwyczajnej Komisji ds. Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (ros. ЧК, Cze-Ka), która była odpowiedzialna za masowe zbrodnie na "wrogach ludu": przeciwnikach politycznych, ale także "obcych klasowo" ziemianach, przedsiębiorcach, duchownych. W 1920 członek samozwańczego Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku. W latach 1921-1924 komisarz ludowy komunikacji, od 1924 przewodniczący Najwyższej Rady Gospodarczej ZSRR. Po reorganizacji CzeKa był szefem powstałych na jej miejsce GPU i OGPU. Był zwolennikiem wprowadzenia NEP-u, a w walce o władzę w partii bolszewickiej opowiadał się po stronie Józefa Stalina. Przyczynił się walnie do zwycięstwa i ugruntowania rządów bolszewickich w Rosji. Jako kierownik (ros.)"czerezwyczajki " zastosował najbezwzględniejszy terror, tępiąc masowo przeciwników. Wraz ze Stalinem i Zinowiewem przeprowadził usunięcie Trockiego[1]. Feliks Dzierżyński jest symbolem terroru, masowych egzekucji i eksterminacji setek tysięcy ludzi w latach 1917-1926.
Autor książek Pamiętnik więźnia (1908) i Pisma Wybrane (1951).
Zmarł na atak serca w trakcie posiedzenia Komitetu Centralnego WKP(b).
[edytuj] Kult Feliksa Dzierżyńskiego w ZSRR, Rosji i krajach byłego bloku socjalistycznego
Po śmierci Dzierżyńskiego miasto Kojdanów, znajdujące się blisko jego miejsca urodzenia, nazwano jego imieniem ("Dzierżyńsk") (w latach 30. XX wieku stolica autonomicznego obwodu polskiego - Dzierżyńszczyzny). Jego imieniem nazwano również niezliczoną liczbę ulic, szkół i innych instytucji. Również najwyższe wzniesienie Białorusi otrzymało jego imię ("Dzjarżynskaja Hora", 345 m). W Rosji jego imieniem nazwano Stalingradzką Fabrykę Traktorów. W latach 1950-1989 imię Dzierżyńskiego nosił plac Bankowy w Warszawie na samym placu wznosił się jego pomnik, a także niezliczona liczba ulic na terenie Polski.
Pomnik Dzierżyńskiego na Łubiance w Moskwie przetrwał dwa lata dłużej. W 2006 roku jego pomniejszona kopia została ustawiona na terenie Akademii Wojskowej w Mińsku na Białorusi, gdzie Dzierżyński nadal czczony jest jako bohater narodowy przez reżim Aleksandra Łukaszenki. W dniu 7 X 2004 r. otwarte zostało muzeum Feliksa Dzierżyńskiego w zrekonstruowanym dworku Dzierżyńskich (oryginalny został spalony przez Niemców w lipcu 1943 r.). W otwarciu uczestniczył prezydent Białorusi - Aleksander Łukaszenka.
Obecnie (2008 rok), oprócz Kojdanowa na Białorusi, istnieją jeszcze dwa miasta - jedno w Rosji a drugie na Ukrainie, nazwane "Dzierżyńsk", na cześć Feliksa Dzierżyńskiego. W ukraińskich miastach Dzierżyńsk i Ługańsk (dawny Woroszyłowgrad) stoją nadal jego pomniki.
Przypisy
- ↑ Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, Wydawnictwo Gutenberga Helge Fergo Kraków, t.IV, wyd.II Wyd."Gutenberg-Print",W-wa 1994. ISBN 83-86381-00-0 ISBN 83-86381-06-X
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Bibliografia
- "Feliks Dzierżyński". Wojskowa Akademia Polityczna im. Feliksa Dzierżyńskiego w Warszawie 1972, stron. 36. [Z okazji 95 rocznicy urodzin patrona uczelni Feliksa Dzierżyńskiego opracowanie w którym zamieszczono: Autobiografie F. Dzierżyńskiego, Komunikat Egzekutywy Międzynarodówki Komunistycznej, Komunikat KC KPP, oraz list M. Gorkiego o F. Dzierżyńskim.
- Leonid Mleczin, "Ojcowie terroru", t. I "Dzierżyński, Mienżyński, Jagoda", Warszawa, 2003
- Bogdan Jaxa-Ronikier "Dzierżyński. Czerwony kat", I wyd. 1933
[edytuj] Linki zewnętrzne
| Wyjazdowe obrady klubu PO: wraca sprawa Staroń |
Podczas wyjazdowego posiedzenia klubu PO w miejscowości Ossa k. Rawy Mazowieckiej Lidia Staroń czyniła wyrzuty kolegom, że nie wsparli jej po publikacji "Rzeczpospolitej". Gazeta napisała, że Staroń zarobiła kilkaset tysięcy zł, bo ustawa, nad którą pracowała, pozwoliła jej uwłaszczyć lokal usługowy. Donald Tusk - relacjonuje zastrzegający anonimowość uczestnik obrad - poparł Staroń, natomiast Zbigniew Chlebowski nie zabrał głosu. |
| Pierwsza ofiara mrozu. Mężczyzna znaleziony na Podkarpaciu |
45-letni mężczyzna jest najprawdopodobniej pierwszą tegoroczną ofiarą mrozów na Podkarpaciu. Policjanci wyjaśniają dokładne przyczyny śmierci mieszkańca Trzebuski. Mężczyznę znaleziono niespełna sto metrów od jego domu. Wiele wskazuje na to, że zmarł w wyniku wychłodzenia organizmu. |
| Pacelt do dymisji, dostanie nowe zadania |
Ostrowiecki poseł Platformy Obywatelskiej Zbigniew Pacelt zostanie odwołany ze stanowiska wiceministra sportu. Teraz będzie odpowiadał za przygotowania reprezentacji Polski do igrzysk w Londynie. |
| Osiedlowy zespół ukradł sprzęt Acid Drinkers |
Policjanci odzyskali sprzęt muzyczny należący do zespołu Acid Drinkers. Złodziejami okazali się 17-letni Jakub K. i 18-letni Paweł K., członkowie osiedlowego zespołu z Ełku. Za kradzież odpowiedzą przed sądem. Grozi im nawet pięć lat więzienia. |
| Pijany policjant spowodował kolizję |
26-letni pijany policjant spowodował w sobotę w Elblągu kolizję. Funkcjonariusz, który miał w wydychanym powietrzu 2,5 promila alkoholu, straci pracę. Czeka go także sprawa karna - poinformowała Justyna Grzeczka z elbląskiej policji. |
| Drugie podejście PO do ustawy o mediach |
PO wraca do rozmów z lewicą o zmianach w mediach. W przyszłym tygodniu politycy Platformy maja wyłożyć na stół nowy projekt ustawy medialnej - dowiedział się "Dziennik". |
| PiS zaniepokojone sprawą posłów Sejmu Litwy z Kartą Polaka |
PiS jest zaniepokojone sprawą posłów litewskiego Sejmu posiadających Kartę Polaka. Dwóm z trzech posłów AWPL grozi utrata mandatu litewskiego posła z powodu przyjęcia przez nich Karty, co budzi na Litwie kontrowersje. |
| Ojciec, gdy wypił, znęcał się nad córką |
Ojciec nadużywał alkoholu. Gdy był pijany, bił córkę drewnianą listewką. Dziewczynka opowiedziała o tym opiekunce ze świetlicy osiedlowej. Ta o sprawie zawiadomiła policję. 47-letniego Arkadiusza L. zatrzymano. Miał prawie promil alkoholu we krwi. Został aresztowany na trzy miesiące. |
| Kaczyński: Pokażemy inne przypadki pijanych posłów w Sejmie |
- PiS nie będzie podejmował żadnych decyzji w sprawie Elżbiety Kruk - powiedział Jarosław Kaczyński. Posłanka w czasie wczorajszych porannych głosowań w Sejmie chwiała się na nogach i niewyraźnie mówiła. |
| Zawieje i zamiecie na południu, dużo śniegu na północy |
Zawieje i zamiecie śnieżne mogą nękać aż do jutrzejszego popołudnia całe południe Polski. na północy, nad Bałtykiem pada i ma padać śnieg. Jak zapowiada Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w ciągu doby może tam spaść nawet 20 centymetrów śniegu. |
