Historia informatyki w Polsce

Z Wikipedii

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w nim poprawić: na razie to jest felieton.... Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Spis treści 1 Historia Polskich Komputerów, lata 1948-1967 1.1 Wstęp 1.2 Instytut Maszyn Matematycznych PAN 1.3 Katedra Budowy Maszyn Matematycznych PW 1.4 Wrocławskie Zakłady Elektroniczne ELWRO 1.5 Inne komputery 1.6 Zakończenie 1.7 Bibliografia 2 Zobacz też: 3 Linki zewnętrzne:

[edytuj] Historia Polskich Komputerów, lata 1948-1967

[edytuj] Wstęp

Gdyby przeprowadzić dziś sondaż z zapytaniem, kiedy pojawiły się u nas pierwsze komputery, większość wskazałaby zapewne na lata siedemdziesiąte XX wieku. Warto więc przypomnieć, że już w roku 1958 zbudowany został w Polsce pierwszy komputer nazwany XYZ. W efekcie, w roku 1961 ruszyła seryjna produkcja komputerów ZAM 2, a w roku 1963 komputerów Odra 1003.

Przez komputer rozumiemy elektroniczną maszynę cyfrową (EMC) automatycznie liczącą (to jest rachującą). W okresie tu omawianym komputery nazywane były w Polsce maszynami matematycznymi.

Do roku 1967, najbardziej znaczącymi jednostkami organizacyjnymi w zakresie budowy komputerów były, stosując ich nazwy w tym to roku,

• Instytut Maszyn Matematycznych, krótko IMM, jednostka Polskiej Akademii Nauk, krótko PAN

• Katedra Budowy Maszyn Matematycznych, krótko Katedra BMM,jednostka Politechniki Warszawskiej, krótko PW

• Wrocławskie Zakłady Elektroniczne ELWRO, krótko ELWRO.

Jednostkom tym poświęcono w tym artykule najwięcej miejsca.

Podstawowe dokumenty na jakich historia ta jest oparta są to:

• artykuł prof. Janusza Groszkowskiego [2], Prezesa PAN w latach 1963-1971, a zarazem wieloletniego przewodniczącego Rady Naukowej IMM;
• artykuł prof. Antoniego Kilińskiego [3], rektora w latach 1969-1970 Politechniki Warszawskiej, oraz założyciela i kierownika Katedry BMM
• artykuł magistra inż. Eugeniusza Bilskiego [5], dyrektora technicznego ELWRO i autora kilku istotnych poprawek i uzupełnień do tego opracowania
• artykuł magistra inż. Józefa Knysza [1], dyrektora Zjednoczenia Przemysłowego MERA i śledzącego z urzędu, w latach sześćdziesiątych, rozwój komputerów w Polsce
• artykuły prof. Leona Łukaszewicza [8, 10, 12], który był uczestnikiem lub naocznym świadkiem większości opisanych tu faktów.

Uwzględniono też wszystkie inne artykuły wymienione w załączonej bibliografii.

[edytuj] Instytut Maszyn Matematycznych PAN

W roku 1945 powstała w Stanach Zjednoczonych elektroniczna maszyna licząca ENIAC. Był to gigant, zbudowany przy użyciu prawie 18.000 lamp elektronowych – wielki sukces ówczesnej amerykańskiej techniki i technologii. Sądzono też, że na potrzeby nauki i techniki tego kraju należałoby zbudować jeszcze kilkanaście takich komputerów. Wobec tego, w powstającym w 1948 roku Państwowym Instytucie Matematycznym (od roku 1952 w PAN) zdecydowano się na rozpoczęcie prac perspektywicznych nad budową chociażby jednej takiej maszyny. W tym celu powołano Grupę Aparatów Matematycznych tego Instytutu, w skrócie GAM.

Pierwszym inżynieryjnym pracownikiem GAM był Leon Łukaszewicz, a wkrótce potem dołączyli do niego jego koledzy ze studiów, Romuald Marczyński i Krystyn Bochenek. Kierownikiem GAM został przez wszystkich lubiany logik i statystyk Henryk Greniewski.

Odwaga decyzji powołania GAM, podjęta przez ówczesnego dyrektora wspomnianego Instytutu, profesora Kazimierza Kuratowskiego, była godna podziwu. Dla zbudowania bowiem takiego komputera nie mieliśmy bowiem żadnych środków – ani zaplecza technicznego, ani sprzętu elektronicznego, ani doświadczenia. Jedyną szansę dawały entuzjazm i domniemany talent kilku dopiero co promowanych inżynierów.

Pierwszym znacznym osiągnięciem GAM było zbudowanie w roku 1954 analogowego Analizatora Równań Różniczkowych (można go jeszcze zobaczyć w Muzeum Techniki w Warszawie). Składał się on z ośmiu sumatorów, ośmiu integratorów, sześciu multiplikatorów i sześciu transformatorów funkcji. Wkrótce ARR znalazł wielu użytkowników w zakresie badania drgań w nieliniowych układach mechanicznych. Eksploatacja ARR skupiła wokół siebie wielu utalentowanych matematyków, w tym Antoni Mazurkiewicz (obecnie członek Akademia Europea), Tomasz Pietrzykowski (przyszły profesor) i kilku innych.

Analizator ARR był dowodem, że budowa dużych maszyn liczących w Polsce jest możliwa. A uznanie, z jakim spotkał się ARR, wyraziło się przyznaniem za niego w 1955 roku Nagrody Państwowej II stopnia dla Leona Łukaszewicza i jego współpracowników, którymi byli: Andrzej Łazarkiewicz, Andrzej Świtalski, Antoni Ostrowski i Jan Ławrynowicz.

Pierwsza próba, kierowana przez Romualda Marczyńskiego, budowy komputera, nazwanego EMAL, nie została doprowadzona do końca. Zasadniczym tego powodem była zła jakość dostępnych wtedy lamp elektronowych i łączówek. Programy dla komputera EMAL przygotowali Adam Empacher i Andrzej Wakulicz. Próba ta przyniosła jednak wiele cennego doświadczenia.

W początku 1956 roku wszystkie siły GAM zostały połączone w jeden zespół, kierowany przez Leona Łukaszewicza, z zadaniem ponowienia próby zbudowania komputera. W rezultacie został zaprojektowany, wykonany i w roku 1958 uruchomiony pierwszy komputer działający w Polsce, nazwany XYZ.

Wydarzenie to, jedno z ważniejszych w historii polskiej informatyki, dowodziło, ze budowa takich komputerów w kraju jest możliwa. Wywołało ono niemałe zainteresowanie szerszych kręgów społeczeństwa, ośrodków naukowych, a również władz gospodarczych. Przydzielono więc znaczne środki na rozwój komputerów.

W zespole projektującym XYZ wziął udział Leon Łukaszewicz, jako jego kierownik, a również Stanisław Majerski, Zdzisław Pawlak, Jerzy Fiett, Wojciech Jaworski i Zygmunt Sawicki.

Na bazie XYZ powołano Biuro Obliczeń i Programów, krótko BOP. Był to pierwszy w Polsce ogólnie dostępny ośrodek usługowy stosujący komputer do obliczeń naukowych i technicznych. Pomimo, że XYZ pracował na trzy zmiany, popyt na usługi BOP szybko przekroczył jego możliwości. Kierownikami BOP byli Jerzy Waśniewski, a po nim Krzysztof Moszyński.

W tym czasie GAM przekształcił się najpierw w samodzielny Zakład Aparatów Matematycznych PAN, w skrócie ZAM, a wkrótce potem, w IMM. Do roku 1966 kierował nimi Leon Łukaszewicz.

Po budowie XYZ jego twórcy przystąpili, z dużym rozmachem, do próby przemysłowego wdrożenia swych osiągnięć. W tym celu utworzono Zakład Produkcji Doświadczalnej Maszyn Matematycznych przy IMM, w skrócie Zakład Doświadczalny IMM. Zatrudniono w nim wkrótce zespół inżynierów o dużym doświadczeniu w produkcji profesjonalnego sprzętu elektronicznego.

Pierwszym zadaniem tego Zakładu było powielenie udoskonalonej wersji XYZ, nazwanej ZAM 2. W latach 1961-1964 wyprodukowano w Zakładzie Doświadczalnym IMM serię dwunastu tych komputerów.

Komputery ZAM 2 miały, podobnie jak XYZ, pamięci bębnowe (prekursory pamięci dyskowych), a ponadto szybkie pamięci ultrasoniczne. W tych ostatnich średni czas oczekiwania na jedno zapisane słowo wynosiło 0,5 milisekund. Zakładając, że na wykonanie jednej operacji arytmetycznej na liczbach 8-cyfrowych potrzebne są dwa dostępy do pamięci szybkiej, komputery ZAM 2 wykonywały do około 1000 operacji na sekundę. Natomiast wszystkie inne komputery budowane do roku 1965 włącznie miały jedynie pamięci bębnowe, w których to średni czas oczekiwania wynosił około 5 milisekund. Wobec tego komputery te wykonywały do około 100 operacji na sekundę.

Nie było to wtedy mało. Licząc, że jeden rachmistrz pracując w biurze wykonuje jedną operację arytmetyczną średnio w 20 sekund i pracuje przez 8 godzin dziennie. Wtedy, teoretycznie, jeden komputer pracujący na trzy zmiany, jeśli ma pamięć jedynie bębnowa, może zastąpić do 6.000 rachmistrzów, a komputer ZAM 2 – do 60.000 rachmistrzów. Ponadto komputery liczą na ogół bez pomyłek.

Maszyny ZAM 2 były też w latach 1961-1965 najlepiej oprogramowanymi komputerami produkowanymi u nas w kraju. W szczególności zawierało ono System Adresów Symbolicznych SAS oraz System Automatycznego Kodowania SAKO zwany też polskim Fortranem. Implementacja SAKO na komputerach tak niewielkich jak XYZ i ZAM 2 było nie lada sztuką. Okazało się to być osiągnięciem pionierskim w stosunku do wszystkich sąsiadów naszego kraju. W szczególności, zdaniem prof. M. Kiełdysza, prezesa Akademii Nauk ZSRR, system ten przewyższał wszystkie podobne systemy wdrożone do praktyki w Związku Radzieckim.

SAS i SAKO opracowane zostały w latach 1957-1960 przez zespoły w których, w różnych okresach, brali udział Leon Łukaszewicz, Antoni Mazurkiewicz, Jan Borowiec, Ludwik Czaja, Jowita Koncewicz, Maria Łącka, Tomasz Pietrzykowski, Stefan Sawicki, Jerzy Swianiewicz, Piotr Szorc, Alfred Szurman, Józef Winkowski i Andrzej Wiśniewski.

Za osiągnięcia związane z XYZ i ZAM 2 pracownicy IMM zostali nagrodzeni w roku 1964 drugą z kolei Nagrodą Państwową II stopnia jaka była przyznaną pracowników IMM. W jego skład wchodzili, jako kierownik zespołu, Leon Łukaszewicz oraz inni najbardziej wyróżniający się współtwórcy tych osiągnięć. W szczególności:

• Zygmunt Sawicki zasłużył się szczególnie jako kierownik realizacji XYZ oraz pierwszego egzemplarza ZAM 2 – w przyszłości miał się wyróżnić również przy opracowaniu ZAM 41.
• Antoni Mazurkiewicz był kierownikiem realizacji SAKO, reprezentując przy tym liczny zespół matematyków. Eugeniusz Nowak został wyróżniony jako niestrudzony konstruktor bębnów magnetycznych.
• Jerzy Rossian oraz Eligiusz Rosolski reprezentowali konstruktorów i technologów Zakładu Doświadczalnego IMM który walnie przyczynił się do sukcesu ZAM 2.

W skład nagrodzonego zespołu weszli ponadto: Stanisław Kowalski, Stanisław Majerski, Krzysztof Moszyński, Jerzy Swianiewicz, Tadeusz Zemła i Władysław Ciastoń.

W roku 1961 Instytut dostał zadanie opracowania nowoczesnego komputera do przetwarzania masowej ilości danych i nadającej się przez to, na przykład, do zarządzania przedsiębiorstwami, do rozliczeń bankowych i do prowadzenia racjonalnej gospodarki komunalnej.

W tym celu w roku 1963 powstał prototypowy komputer ZAM-41. Wyposażony on był w opracowane w Instytucie szybkie pamięci ferrytowe, pamięci bębnowe oraz pamięci na taśmach magnetycznych. Te ostatnie były dość powolne, lecz mogły służyć do przechowywania bardzo dużej ilości danych. Ponadto, komputer ZAM 41 mógł wykonywać kilka niezależnych zadań jednocześnie.

W latach 1967-1970 seria szesnastu komputerów ZAM 41 została wyprodukowana przez Zakład Doświadczalny IMM. Były to w tym okresie jedyne komputery krajowe o wymienionych wyżej możliwościach. Wokół każdej z nich zorganizowany został ośrodek obliczeniowy, który wykształcił wielu specjalistów w zakresie zastosowań informatyki do celów gospodarczych.

Należy tutaj przypomnieć, że w przeciwieństwie do dzisiejszych komputerów osobistych, komputery takie jak ZAM 2 oraz ZAM 41 składały się z kilku do kilkunastu dużych szaf i były, wraz z ich eksploatacją, bardzo kosztowne. Natomiast ich szybkość liczenia i pojemność pamięci bębnowych były, w porównaniu z obecnymi, niewielkie. Pomimo to rozwiązywano na nich dość duże i trudne zadania.

W roku 1963 Instytut liczył już, wraz z jego Zakładem Doświadczanym, około 800 pracowników. W tym też roku Instytut został przeniesiony w całości z PAN do urzędu Pełnomocnika Rządu do spraw informatyki. Miało to zapewnić Instytutowi lepszą opiekę lecz nadzieje te nie zostały spełnione.

Po roku 1966 produkcja różnych komponentów komputerów, rozpoczęta w Zakładzie Doświadczalnym IMM, zaczęła stopniowo, wraz z kadrą, przechodzić do przemysłu. Przykładowo, pamięci taśmowe typu PT-2, zapoczątkowane w IMM, były następnie wyprodukowane w ilości około pięciuset egzemplarzy w Zakładach Radiowych RAWAR. Technologia wytwarzania rdzeni ferrytowych, opracowana w Zakładzie Doświadczalnym IMM, przekazana została do Zakładów Materiałów POLFER. Produkcja pamięci bębnowych PB-7 przeszła wraz ze znaczną częścią IMM i jego Zakładu Doświadczalnego do Zakładów ERA, tworząc w nich niezależny pion informatyki. Ostatecznie, przeważająca część IMM i cały jego Zakład Doświadczalny zostały wchłonięte przez przemysł.

[edytuj] Katedra Budowy Maszyn Matematycznych PW

Katedra ta powstała z połączenia w roku 1963 Katedry Konstrukcji Telekomunikacyjnych i Radiofonii PW oraz Katedry Technologii Sprzętu Elektronicznego PW. W istocie była to ciągle jedna i ta sama placówka o prawie niezmieniającej się liczbie około 140 pracowników dydaktycznych, naukowych, warsztatowych i administracyjnych.

Przed rokiem 1958 Katedra BMM specjalizowała się w budowie niezawodnego sprzętu elektronicznego. Wszystko to stanowiło znakomite przygotowanie projektantów, konstruktorów i technologów do wkroczenia w dziedzinę komputerów. Doświadczenia te przekształciły się w konkretne działania z chwilą przejścia z Zakładu Aparatów Matematycznych PAN do Katedry BBM Zdzisława Pawlaka wraz z propozycją realizacji jego koncepcji komputera pracującego w arytmetyce minus dwójkowej. Koncepcja ta została dopracowana w szczegółach umożliwiających rychłe rozpoczęcie montażu części elektronicznej.

Badania modelu laboratoryjnego tego komputera, nazwanego EMC, zostały zakończone w 1960 roku. W tymże roku zbudowany został prototyp komputera UMC 1, a po skompletowaniu jego dokumentacji technologicznej została uruchomiona produkcja pięciu komputerów tego typu. Odbiorcami ich były między innymi Instytut Geodezji i Kartografii, Akademia Górniczo-Hutnicza i Politechnika Warszawska.

W roku 1961 Dyrekcja ELWRO zwróciła się do Katedry BMM o przekazanie dokumentacji komputera UMC 1 w celu uruchomienia jego produkcji. Już na jesieni 1962 roku zbudowano w ELWRO pierwszy egzemplarz UMC 1, a w latach 1962-1964 wyprodukowano serię 24 tych komputerów.

Maszyny UMC 1 wyposażone były w pamięci jedynie bębnowe. Po uruchomieniu produkcji następnych bębnów tego typu okazało się, że zapotrzebowanie na nie jest znacznie większe niż przewidywano. W sumie wyprodukowano więc 51 pamięci tego typu, między innymi dla ELWRO, Wojskowej Akademii Technicznej i Akademii Górniczo-Hutniczej, a także na eksport do Jugosławii na Węgry.

Wersją tranzystorową UMC 1 był komputer UMC 10. Po uruchomieniu i przebadaniu jego prototypu w roku 1965, w latach 1966-1967 zbudowano jeszcze trzy egzemplarze tych komputerów, jeden dla Instytutu Meteorologicznego i dwa dla Politechniki Warszawskiej.

Minus dwójkowa reprezentacja liczb w komputerach UMC dawała tylko nieznaczne oszczędności sprzętowe, natomiast wyraźnie utrudniała ich oprogramowanie. Z tego względu pomysł ten nigdzie potem nie był stosowany. Inną cechą komputerów UMC była ich wysoka niezawodność, w czym mogły służyć jako wzór godny naśladowania.

W roku 1970 Katedra BMM została przemianowana na Instytut Maszyn Matematycznych PW, a w roku 1975 – na Instytut Informatyki PW.

[edytuj] Wrocławskie Zakłady Elektroniczne ELWRO

Zakłady ELWRO powstały w 1959 roku. Kierowali nimi początkowo Marian Tarnkowski, a od roku 1963 Stefan Rylski. W tym momencie we Wrocławiu w technice komputerowej zorientowanych było zaledwie kilka osób skupionych w Politechnice Wrocławskiej wokół prof. Jerzego Bromirskiego. Natomiast środowisko warszawskie miało już kilka zespołów, które budowały użytkowe modele matematycznych maszyn cyfrowych. Uznano więc w ELWRO, że najlepszym wyjściem będzie przeszkolenie tam kilkunastu inżynierów i matematyków mających zająć się techniką komputerową. W tym celu utworzono dwie grupy z których jedna, liczniejsza, była szkolona w Zakładzie Maszyn Matematycznych PAN pod kierownictwem Leona Łukaszewicza, a druga – w Instytucie Badań Jądrowych PAN pod kierunkiem Romualda Marczyńskiego. Przeszkolenie to miało decydujące znaczenie dla szybkiego rozpoczęcia w ELWRO prac konstrukcyjnych nad maszynami cyfrowymi.

Po powrocie obu grup ze szkolenia utworzony został w Biurze Konstrukcyjnym jeden zespół który przystąpił do prac nad wykonaniem maszyny cyfrowej. Kierownikiem zespołu był najpierw prof. Jerzy Bromirski, a następnie Zbigniew Wojnarowicz. Początkowo miał to być przelicznik S-1 opracowany w ZAM przez zespół Jerzego Gradowskiego. Do ELWRO przekazane zostały dokumentacja logiczna przelicznika oraz opracowanie elementów podstawowych. Nie była to jednak dokumentacja konstrukcyjna.

W ten sposób rozpoczęła się budowa modelu maszyny cyfrowej Odra 1001. Konstrukcja bębna, jedynej pamięci tej maszyny, została oparta na rozwiązaniu Romualda Marczyńskiego z IBJ PAN. Wprowadzono jednak zmiany pozwalające zwiększyć jego pojemność z 512 do 2048 słów. O tempie prac świadczą następujące daty: założenia techniczne – kwiecień 1960, zakończenie montażu – grudzień 1960, uruchomienie – czerwiec 1961.

Kończąc uruchomienie Odry 1001 zdawano sobie sprawę z tego, że nie nadaje się ona jeszcze do produkcji seryjnej wskutek zbyt dużej zawodności tej maszyny. Dlatego już w maju 1961 opracowano założenia techniczne dla komputera Odra 1002. Zawężono granice parametrów technicznych i poprawiono konstrukcje elementów podstawowych. Rozpoczęto sztuczne starzenie tranzystorów i diod, staranną ich selekcję oraz dokładne sprawdzanie pakietów. W grudniu 1961 roku zakończono montaż Odry 1002, a w czerwcu 1962 roku jej uruchomienie. Niezawodność Odry 1002 była wprawdzie większa niż Odry 1001 ale oceniono, że jest ona jeszcze niewystarczająca. Tak więc, również Odra 1002 nie znalazła się w produkcji. Jej egzemplarz znajduje się obecnie w Muzeum Techniki w Warszawie.

W połowie 1961 roku kierownictwo WZE ELWRO doszło do wniosku, że z istniejących w kraju modeli maszyn cyfrowych do produkcji nadaje się najlepiej maszyna UMC 1 opracowana w Katedrze BMM kierowanej przez prof. Antoniego Kilińskiego. W celu uruchomienia tej produkcji powołano w ELWRO zespół konstrukcyjno-technologiczny pod kierownictwem Eugeniusza Bilskiego. W jego skład weszli: Jan Bocheński, Stanisław Gacek, Zbigniew Krukowski, Stanisław Lepetow, Andrzej Niżankowski i Henryk Pluta. W trakcie prac doszło jeszcze dwóch absolwentów Politechniki Wrocławskiej, Bronisław Piwowar i Jerzy Pacholarz. Ze strony Politechniki Warszawskiej w uruchomieniu produkcji udział wzięli: Jerzy Połoński, Jerzy Szewczyk, E. Terlecki oraz panie Łącka i Pajkowska.

W roku 1962 zmontowano i uruchomiono w ELWRO pierwszy egzemplarz UMC 1. Montaż i uruchomianie następnych UMC 1 odbywały się już nie w laboratoriach badawczych lecz na wydziale produkcyjnym, wyposażonym w urządzenia technologiczne do starzenia, selekcji oraz pomiarów elementów i podzespołów maszyn. Była to więc, obok produkcji ZAM 2, jedna z pierwszych i nielicznych w krajach bloku sowieckiego przemysłowa produkcja maszyn cyfrowych.

Pierwsza maszyna UMC 1 została zainstalowana w Instytucie Geodezji i Kartografii w Warszawie, gdzie dzięki współpracy z Politechniką Warszawską umiano ją dobrze wykorzystać. Łącznie w latach 1963 i 1964 wyprodukowanych zostało 24 komputerów UMC 1.

Równolegle z uruchomieniem produkcji UMC 1, w Biurze Konstrukcyjnym opracowywano w roku 1963 model nowej maszyny Odra 1003. Była to już konstrukcja dojrzała, posiadająca pełne walory użytkowe oraz uwzględniająca wymogi technologiczne produkcji seryjnej. Zmieniona została technika realizująca podstawowe układy logiczne, zastosowano nową pamięć bębnową o dwukrotnie większej pojemności i radykalnie zmniejszono wymiary tego komputera w stosunku do Odry 1002. Model Odry 1003 został wykonany w grudniu 1962 roku, a prototyp w 1963 roku. W 1964 roku rozpoczęto produkcję, a w 1965 roku eksport maszyn Odra 1003 do krajów bloku sowieckiego.

W 1966 roku opracowano a następnie produkowano już Odrę 1013, która oprócz pamięci bębnowej miała szybką pamięć ferrytową o pojemności 256 słów. Dzięki temu uzyskano wielokrotnie większą szybkość niż w Odrze 1003. W tym czasie była to jedna z najbardziej udanych małych maszyn produkowanych w krajach bloku sowieckiego. Z ogólnej liczby 84 wyprodukowanych maszyn Odra 1003, aż 53 zostało wyeksportowanych.

Twórcami maszyn Odra 1001, Odra 1002, a później Odra 1003 byli, w zakresie logiki – Thanasis Kamburelis, techniki układów logicznych – Andrzej Zasada, pamięci początkowo bębnowej a później ferrytowej – Janusz Książek i Andrzej Niżankowski, konstrukcji mechanicznej – Jakub Markiewicz. Całość prac koordynował Jan Markowski.

W 1966 roku zmontowano w ELWRO dwa komputery ZAM 21 na podstawie dokumentacji z IMM w Warszawie. Egzemplarze te uznano jednak jako zawodne wobec czego produkcji seryjnej tych maszyn nie podjęto. (Jednak komputery ZAM 21 zbudowane w IMM były niezawodne).

Odrębna grupa konstruktorów ELWRO przygotowała wspólnie z Wojskową Akademią Techniczną produkcję maszyn analogowych ELWAT 1, której twórcą był Józef Kapica. Łącznie w latach 1967-1969 wyprodukowano 50 tych maszyn. Do około roku 1970 były one znacznie szybsze i tańsze od komputerów cyfrowych. Potem, wobec możliwości jakie zaczęły dawać coraz to nowsze, komputery, zainteresowanie maszynami analogowymi szybko malało.

Wszystkie wspomniane powyżej maszyny cyfrowe Odra stosowane były prawie wyłącznie do obliczeń naukowo-technicznych. W tym celu już w roku 1961 utworzony został Ośrodek Zastosowań Maszyn Cyfrowych. Jego kierownikiem został Roman Zuber. Ośrodek ten przygotował obszerną bibliotekę programów dla Odry 1003 oraz, wspólnie z prof. Stefanem Paszkowskim z Uniwersytetu Wrocławskiego, autokod MOST 1.

W 1965 roku ośrodek ten został przekształcony w Ośrodek Prób i Zastosowań Maszyn Cyfrowych, Rozpoczęto w nim prace nad zastosowaniem maszyn cyfrowych do zarządzania. Kierownikiem tego ośrodka został prof. Bronisław Pilawski.

W roku 1965 powstała grupa serwisowa przekształcona następnie w Zakład Serwisowy ELWRO. Kierownikiem tego zakładu został Jarosław Adamc

W roku 1967 opracowany został w ELWRO komputer Odra 1204 o parametrach znacznie przewyższających parametry komputera Odra 1013. Jego konstruktorami byli twórcy komputerów Odra 1003 i Odra 1013 oraz nowa grupa inżynierów, w tym Bronisław Piwowar, Alicja Kuberska, Adam Urbanek, i czworo absolwentów Politechniki Warszawskiej: Bogdan Kasierski, Ryszard Fudala, Kazimiera Hejnał i Grażyna Węgrzyn – wychowankowie prof. Antoniego Kilińskiergo. Komputer był wyposażony w pamięć ferrytową oraz pamięć bębnową opracowaną przez zespół Eugeniusza Nowaka w IMM. Łącznie wyprodukowano 179 tych komputerów, z czego wyeksportowano 114 egzemplarzy.

Również w roku 1967 ELWRO zawarło z firmą angielską ICL umowę (nie licencję) software’ową. W wyniku tej umowy, w oparciu o strukturę logiczną komputera ICL 1904 oraz technikę komputera Odra 1204, opracowano i uruchomiono produkcję komputera Odra 1304, który w pełni akceptował oprogramowanie podstawowe i aplikacyjne komputera ICL 1904. Opracowanie wykonali programiści ELWRO przy wsparciu IMM.

Łącznie wyprodukowano w ELWRO 587 komputerów Odra 1304 oraz ich udoskonalonych wersji i 1325 komputerów Odra 1305.

W roku 1968 na spotkaniu w Moskwie postanowiono, że wszystkie komputery szerokiego przeznaczenia produkowane w krajach bloku sowieckiego mają być komputerami Jednolitego Systemu RIAD, wzorowanemu na amerykańskich komputerach IBM 360. Oznaczało to, że w najbliższej przyszłości produkcję komputerów trzeba będzie całkowicie przedstawić na komputery RIAD. W latach 1972–1973 prowadzone były w ELWRO równoległe prace nad komputerami 1305 i 1305 oraz modelem R32. Strategia ta zapewniała kontynuację produkcji komputerów Odra 1300 oraz uwzględniała ówczesne uzależnienie Polski od bloku sowieckiego: odmowa prac nad nad modelem R32 groziła przerwaniem prac nad komputerami Odra.

W roku 1973 na Targach w Brnie odbyło się porównanie wszystkich modeli RIAD skonstruowanych w bloku sowieckim. W tym celu w Czechosłowackiej Akademii Nauk przygotowano mieszankę miliona operacji i zmierzono czasy jej wykonania przez te modele. W wyniku, R32 okazał się najsprawniejszym, w stosunku do jego rozmiarów, komputerem z serii RIAD.

Niestety, w roku 1990 zarówno projektowanie nowych komputerów jak i ich produkcja zostały nieoczekiwanie przerwane, gdyż Zakłady ELWRO zostały wówczas sprzedane firmie Siemens. Zaraz potem działalność ELWRO w dziedzinie komputerów została przez tą firmę zlikwidowana. W ten sposób tradycyjna działalność ELWRO została zarzucona, a umiejętności i doświadczenie w projektowaniu i produkcji komputerów zostały zmarnowane.

Nie mniej jednak, w latach 1959-1989 w ELWRO skonstruowano i wyprodukowano blisko tysiąca komputerów typu Odra a następnie RIAD 32 co dla rozwoju informatyki w Polsce miało ogromne znaczenie.

[edytuj] Inne komputery

Niezależnie od komputerów wymienionych powyżej w latach 1961-1966 zaprojektowano i ewentualnie produkowano następujące komputery i analizatory:

1. W Wojskowej Akademii Technicznej opracowano w roku 1960 komputer BINUZ. Była to konstrukcyjna modyfikacja komputera EMC zbudowanego w Katedrze BMM.
2. W Katedrze Układów Elektro-Energetycznych Politechniki Warszawskiej opracowano i zbudowano komputer EMAL 2, którego projektantem i kierownikiem budowy był Romuald Marczyński. Komputer ten uruchomiono w 1961 roku przy współpracy Instytutu Badań Jądrowych. Niezawodność EMAL 2 była bardzo wysoka, lecz jego pamięcią była jedynie pamięć bębnowa o pojemności 1024 słów. EMAL 2 służył jako pierwszy komputer zainstalowany w Centrum Obliczeniowym PAN.
3. W Wojskowej Akademii Technicznej opracowano w 1960 roku konstrukcyjną modyfikację komputera UMC 1 pod nazwą BINUZ.
4. W tejże Akademii w roku 1963 ukończono prace nad programowanym cyfrowym analizatorem równań różniczkowych 2 JAGA.
5. W Instytucie Automatyki Sieci Elektrycznych Politechniki Warszawskiej opracowano komputer EMMA, którego model uruchomiono w 1963 roku.
6. W Instytucie Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego uruchomiono w roku 1965 minikomputer KAR 65. Był on zaprojektowany przez Jacka Karpińskiego i wykonany pod jego kierunkiem. Minikomputer ten był następnie używany w dydaktyce i badaniach. Zastosowano w nim nowoczesne wtedy tranzystory przywiezione z Anglii. Dzięki temu KAR 65 był szybszy od wielu innych minikomputerów krajowych. Nie mógł on jednak być produkowany w Polsce gdyż legalny zakup tych tranzystorów był wówczas niemożliwy.

Ta znaczna liczba budowanych w Polsce komputerów świadczy o dużym zainteresowaniu, począwszy od końca lat pięćdziesiątych, zastosowaniem informatyki w naszym kraju.

[edytuj] Zakończenie

Na koniec wspomnę krótko jak się to wszystko dalej w latach dziewięćdziesiątych i następnych potoczyło. Otóż niezmiernie szybki postęp technologii komputerów sprawił, że komputery osobiste, traktowane niegdyś jako zabawki dla hobbystów, są dzisiaj tak szybkie i mają tak pojemne pamięci dyskowe, że nadają się do większości zastosowań informatyki. Ponadto są one tak niewielkie i niedrogie, że przeciętny użytkownik może sobie taki komputer zakupić, włożyć do teczki i ustawić na biurku.

Jednocześnie sposób produkcji komputerów zmienił się radykalnie. Ich podstawowe komponenty, w szczególności jednostki centralne i pamięci dyskowe, produkowane są dziś masowo jako układy scalone przez wyspecjalizowane firmy przemysłowe, przeważnie amerykańskie. Mało kto, nie tylko w Polsce, może z nimi konkurować.

Dzisiejsze firmy informatyczne składają jedynie komputery z gotowych już komponentów, a następne sprzedają je i zapewniają serwis swoim klientom. Są także takie firmy krajowe, na przykład firma Optimus z siedzibą w Nowym Sączu. Dostarczane przez nie komputery pokrywały niegdyś dużą część potrzeb krajowych. Wielka szkoda, że nie dano ELWRO przekształcić się w taką firmę.

Pozostał natomiast problem coraz to nowych zastosowań informatyki. Pierwsi nasi specjaliści w tym zakresie wykształcili się na dawnych maszynach, takich jak ZAM i Odra, a następnie przekazali swe doświadczenia swoim licznym następcom. W ten sposób poniesione niegdyś nakłady i trudy pionierów informatyki w Polsce owocują także do dzisiaj.

Najciemniejszą stroną przemian w Polsce po roku 1989 była całkowita likwidacja wielu bogatych w aparaturę i specjalistów zakładów produkcyjnych, jak m. in. ELWRO, TEWA, TOMI, FONIKA. Wrocławskie Elwro było jednym z wzorcowych zakładów w Polsce Ludowej. W latach siedemdziesiątych lata 70. XX wieku był to liczący się w Krajach Demokracji Ludowej producent maszyn liczących i innego sprzętu elektronicznego. Klawiatury do komputerów produkowanych w ELWRO miały estetyczny wygląd a klawisze były nieścieralne, wykonane techniką wtrysku dwu tworzyw o różnych barwach jednocześnie. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych powstał program produkcji mikrokomputerów mikrokomputer. W owym programie była prognoza, że nastąpi lawinowa komputeryzacja kraju, którą należy oprzeć o własny sprzęt, którego produkcja daje zatrudnienie 7 tysięcy ludzi. W latach osiemdziesiątych ELWRO produkowało komputery biurkowe PC Elwro 801 AT nie ustępujące jakością komputerom amerykańskim. W końcu lat osiemdziesiątych Elwro przygotowywało się do produkcji komputerów PC nowej generacji, konstrukcja opracowana przez polskich fachowców. Do tego celu wybudowano najnowocześniejszą halę produkcyjną w Europie. Procesory oparte na mikropłytkach wykonanych z kryształów krzemu najczystszej jakości produkowanych w hucie aluminium SKAWINA. Do produkcji nowej generacji komputerów zakupiono za granicą najnowocześniejsze linie produkcyjne. ELWRO miało szansę stać się największym producentem komputerów PC w Europie. Prace przygotowawcze do produkcji komputerów PC nowej generacji szybko postępowały naprzód. Zaczęły przychodzić w kontenerach zamówione za granicą nowoczesne maszyny. Nie zdążono ich nawet rozpakować, gdyż Rząd premiera Mazowieckiego podjął decyzję o sprzedaży ELWRO dla niemieckiej firmy SIEMENS. Efektem działań firmy SIEMENS było zwolnienie ponad 6000 pracowników i wywiezienie do Niemiec wszystkich kontenerów z zakupionymi przez ELWRO liniami produkcyjnymi do produkcji komputerów PC nowej generacji. Następnie zaczęto demontować nowoczesne maszyny produkcyjne. Po wywiezieniu do Niemiec całego parku maszynowego za wyjątkiem dwóch pras wykrawających RUSKIN sterowanych numerycznnie produkcji Szwajcarskiej, niemiecki właściciel przystąpił do wyburzania zakładu ELWRO. Na początku zburzono najnowszą halę produkcyjną. Następnie zaczęto wyburzać pozostałe budynki. W ten sposób na początku lat dziewięćdziesiątych wyburzono około 60 procent budynków ELWRO. Dzieła zniszczenia dokończono po roku 2000.

[edytuj] Bibliografia

Artykuły wymienione poniżej podają dodatkowe szczegółów o początkach komputerów w Polsce.

1. J.Knysz. Elektroniczne maszyny matematyczne. Rozdział w: Rozwój techniki w PRL. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne. Warszawa 1965.
2. J.Groszkowski. Parę słów z okazji jubileuszu Instytutu Maszyn Matematycznych. Informatyka 3 1973, 1-5.
3. R.Marczyński. The first seven years of polish digital computers. Annals of the History of Computing 2 1980, 37-48.
4. A.Kiliński. O osiągnięciach Instytutu Informatyki Politechniki Warszawskiej zastosowanych w praktyce. Informatyka 8-12 1989, 21-23.
5. E.Bilski. Wrocławskie Zakłady elektroniczne ELWRO. Okres maszyn cyfrowych typu ODRA. Informatyka 8-12 1989, 26-30.
6. R.Marczyński. Jak budowałem aparaty matematyczne w latach 1948-1950. Informatyka 8-12 1989, 16-19.
7. A.Mazurkiewicz. Jak się programowało XYZ czyli początki programowania w Polsce. Informatyka 8-12 1989, 10-12.
8. L.Łukaszewicz. Od Grupy Aparatów do Instytutu Maszyn Matematycznych. Informatyka 8-12 1989, 2-4 i 23.
9. J.Fiett. Problemy realizacji technicznej polskich komputerów do 1968 roku. Informatyka 8-12 1989, 6-9.
10. L.Łukaszewicz. On the beginning of computer development in Poland. Annals of the History of Computing 12 1990, 103-107.
11. J.Madey, M.B.Sysło. Początki Informatyki w Polsce. Informatyka 9 2000 i 10 2000.
12. L.Łukaszewicz. Informatyka polska powstała w PAN. Nauka. 3 2003, 75-78.

[edytuj] Zobacz też:

• Kalendarium polskiej informatyki
• Muzeum Techniki w Warszawie

[edytuj] Linki zewnętrzne:

• Muzeum Komputerów w Poznaniu

ABW zatrzymała trzy osoby podejrzane o korupcję

Funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego zatrzymali trzy osoby podejrzewane o przyjęcie i udzielenie korzyści majątkowej w związku z pełnieniem funkcji publicznej - podała w komunikacie rzecznik ABW . Zatrzymani są również podejrzewani o powoływanie się na wpływy w instytucji państwowej. Jedna z tych osób to były - wysoki rangą funkcjonariusz państwowy.

11 rannych po silnym wstrząsie w kopalni "Wirek" w Rudzie Śląskiej

11 spośród 19 poturbowanych górników, którzy w nocy z piątku na sobotę trafili do szpitali po silnym podziemnym wstrząsie w kopalni "Wirek" w Rudzie Śląskiej, musi na razie pozostać na leczeniu. Pozostali zostali już wypisani do domów.

Suski na fotelu prezesa PiS?

Poseł Prawa i Sprawiedliwości Marek Suski zasiadł po czwartkowej debacie w sprawie informacji rządu, podsumowującej rok jego działalności, na fotelu prezesa PiS. Na razie tylko na chwilę zastąpił Jarosława Kaczyńskiego. Wiele wskazuje, że ambicje posła sa tak wielkie, iż chciałby pozostać na tym miejscu na dłużej - pisze "Nasz Dziennik".

SMS-owa sonda ostateczna

Widzowie ulicznego musicalu „Superstar with Jesus Christ” mają decydować w SMS-owym głosowaniu, czy ukrzyżować Jezusa

Pa, pa(triotyczne) wycieczki

MEN po cichu wycofało się z Giertychowych wycieczek, które miały rozbudzać patriotyzm. Uczniowie i nauczyciele żałują

Fikcyjne kolejki w szpitalach

NFZ zapowiada: Nie będziemy płacić za leczenie chorych, którzy omijają kilkuletnią kolejkę na leczenie

Sikorski: Czekamy na decyzję w sprawie tarczy

Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski zakończył w piątek wizytę w stolicy USA, celem której było wysondowanie poglądów polityków Partii Demokratycznej w sprawie tarczy antyrakietowej i w innych kwestiach dotyczących stosunków polsko-amerykańskich.

Senyszyn: Sejm nie jest wolny od picia, dziś trafiło na Kruk

- Ze statystyki wynika, że 83 posłów nadużywa alkoholu, a 14 to alkoholicy. W rzeczywistości liczby te mogą być większe - pisze na swoim blogu posłanka Joanna Senyszyn. Podkreśla, że Sejm jako emanacja społeczeństwa, które reprezentuje, "nie jest wolny od plagi picia".

PO w ośrodku SPA podsumowuje rok pracy rządu

Z ponad dwugodzinnym opóźnieniem rozpoczęło się w piątek w miejscowości Ossa k. Rawy Mazowieckiej dwudniowe wyjazdowe posiedzenie klubu parlamentarnego Platformy Obywatelskiej. Zjazd odbywa się w czterogwiazdkowym hotelu Ossa Congress and SPA z ofertą odnowy biologicznej. Klub podsumuje rok działania rządu i koalicji PO- PSL. Na posiedzenie przybył premier Donald Tusk i ministrowie.

Zarzuty dla dwóch pracowników prezydenta Karnowskiego

Prokuratura postawiła zarzuty sekretarzowi miasta oraz kierowcy prezydenta Sopotu, Jacka Karnowskiego. Obaj mieli brać udział w ustawieniu przetargu na auto dla prezydenta.