Język sumeryjski
Z Wikipedii
Język sumeryjski – język starożytnego Sumeru, używany w południowej Mezopotamii od co najmniej IV tysiąclecia p.n.e., najstarszy zapisany język. Został wyparty przez język akadyjski około 2000 p.n.e., ale był używany w Mezopotamii jako język tekstów religijnych, ceremonialnych i naukowych do około I wieku p.n.e., a następnie został zapomniany aż do odczytania w XIX wieku. Język sumeryjski nie jest spokrewniony z innymi językami używanymi przez okoliczne ludy i jest na ogół uważany za język izolowany. Do jego zapisu używano pisma klinowego. Sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym.
[edytuj] Najstarszy język pisany
Najpóźniej od połowy IV wieku p.n.e. Sumerowie odgrywali w południowej Mezopotamii decydującą rolę w przejściu do wysoko rozwiniętej kultury, w szczególności m.in. w rozwoju pisma, które mogło być stosowane w gospodarce i administracji, co miało miejsce ok. 3200 r. p.n.e. (znaleziska w Uruk IVa). Język sumeryjski jest jednym z pierwszych języków, dla których wynaleziono pismo. Tylko najstarsze hieroglify egipskie sięgają czasów, w których używano pisma sumeryjskiego. Egiptologia i starożytna orientalistyka nie znają odpowiedzi na pytanie, czy pomiędzy tymi dwoma zdecydowanie najstarszymi systemami pisma istniał jakiś związek.
Około 3200 r. p.n.e. wzory wyciskane dotąd na glinianych żetonach zaczęto odciskać na większych kawałkach gliny, dodając przy tym inne znaki. Z tej archaicznej formy w przeciągu niewielu stuleci rozwinęło się w pełni mezopotamskie pismo klinowe, nazwane tak z powodu formy znaków, które powstawały wskutek odciśnięcia ostrego rylca w miękkiej glinie. Pismo to zachowało się na glinianych tabliczkach oraz innych nośnikach, takich jak posągi i budynki odkryte podczas archeologicznych prac wykopaliskowych w Mezopotamii. Pismo to zostało przejęte przez Akadów, Babilończyków, Asyryjczyków, Eblaitów, Elamitów, Hetytów, Hurytów i Urartów na potrzeby ich własnych języków.
Pierwotnie sumeryjskie pismo klinowe było pismem ideograficznym lub logograficznym. Każdy znak oznaczał jedno słowo; z początku można było łatwo rozpoznać, jakie pojęcia reprezentowały znaki. W przeciągu kilku stuleci rozwinięto dodatkowo formę reprezentacji sylab według zasady rebusa, zgodnie z którą każdemu z wielu istniejących znaków przyporządkowana była jedna lub więcej wartości fonetycznych sylaby (najczęściej Sa, SpSa, SaSp, SpSaSp, przy czym Sa oznacza samogłoskę, a Sp – spółgłoskę). W ten sposób powstało pismo logograficzno-fonetyczne.
Transliteracja pisma klinowego oraz jego analiza gramatyczna przedstawione są na na przykładzie poniższego krótkiego tekstu – inskrypcji umieszczonej na wypalanej cegle przez Gudeę, władcę miasta-państwa Lagasz (ok. 2130 r. p.n.e.).
| pismo klinowe |   |
   |
  |
| transliteracja | diĝir inana | nin-kur-kur-ra | nin-a-ni |
| analiza | dInana | nin+kur+kur+ak | nin+ani+[ra] |
  |
   |
    |
| gu3-de2-a | pa.te.si | šir.bur.la ki |
| Gudea | ensi2 | Lagaski |
     |
| ur-diĝir-ĝa2-tum3-du10-ke4 |
| ur+dĜatumdu+ak+e |
   |
   |
| e2-ĝir2-su.ki.ka-ni | mu-na-du3 |
| e2+Ĝirsuki+ak+ani | mu+na+n+du3 |
Uwagi: diĝir oraz ki oznaczają tutaj determinatywy, w analizie umieszczone są one w indeksie górnym; pa.te.si oraz šir.bur.la to tzw. złożenia typu "diri".
Tłumaczenie: Dla Inany, władczyni wszystkich krajów, jego pani, Gudea, władca Lagasz i bohater(?) Ĝatumdu, zbudował swój dom w Ĝirsu.
W celu uzyskania dalszych informacji dotyczących pisma sumeryjskiego oraz transkrypcji i transliteracji patrz artykuł pismo klinowe.
[edytuj] Koegzystencja Sumerów i Akadów
Przez cały III wiek język sumeryjski dominował w południowej Mezopotamii. Okres dominacji przerwany został tylko w czasie istnienia semickiego królestwa Akad (2350-2200 p.n.e.). Od ok. 2600 r. p.n.e. Sumerowie musieli jednakże coraz silniej konkurować z ludnością semicką, tj. Akadami (początkowo w północnej części Mezopotamii), przy czym stosunek wzajemny tych grup do siebie cechowała nie tyle wrogość, co dużo bardziej stopniowa asymilacja i integracja, prowadząca ostatecznie do koegzystencji tych narodów oraz ich języków (sumeryjsko-akadyjski obszar koegzystencji językowej, i wzajemnych wpływów językowych, patrz Edzard 2003). Począwszy od 2000 r. p. n.e. język sumeryjski traci powoli na znaczeniu, a naród i kultura sumeryjska zostają stopniowo wchłonięte przez ludność semicką, której liczba rosła m.in. wskutek dalszej migracji na tereny zamieszkiwane przez Sumerów. Można przyjąć, że język sumeryjski przestał być używany jako język mówiony około 1700 r. p.n.e., najpóźniej w 1600 r. p.n.e. Jako język kultu religijnego, nauki, literatury i oficjalnych inskrypcji królewskich był on używany jednak jeszcze długo potem. Ostatnie teksty sumeryjskie pochodzą z końcowej fazy epoki pisma klinowego (ok. 100 r. p.n.e.).
[edytuj] Okresy rozwoju języka i rodzaje tekstów
Licząca trzy tysiące lat historia języka sumeryjskiego dzieli się na następujące okresy:
- Język archaiczny lub wczesnosumeryjski 3100–2600 r. p.n.e. Prawie wszystkie teksty z tego okresu to teksty z zakresu ekonomii i administracji, znaleziska pochodzą głównie z Uruk (faza IVa i III) oraz z Šuruppak. Od okresu Dżemdet Nasr datuje się niektóre akty prawne i utwory literackie w formie archaicznej. Ponieważ elementy gramatyczne, tj. oznaczenia funkcji gramatycznych rzeczowników i czasowników, stosowane są tylko w pojedynczych przypadkach, teksty te w bardzo niewielkim stopniu pozwalają na zrozumienie struktury gramatycznej języka sumeryjskiego.
- Język starosumeryjski 2600–2200 r. p.n.e. Przeważnie teksty z zakresu ekonomii i administracji, pierwsze dłuższe inskrypcje królewskie, pojedyncze teksty literackie. Miejscem znalezisk głównych jest Lagasz. Teksty pochodzące z tej fazy zawierają już pewne informacje dotyczące gramatyki języka sumeryjskiego. Po okresie semickiego królestwa Akadów (2350–2200 r. p.n.e.), który zbiega się z silnym spadkiem liczby tekstów pisanych w języku sumeryjskim, następuje odrodzenie języka sumeryjskiego.
- Język nowosumeryjski 2200–2000 r. p.n.e. Najwięcej znalezisk pochodzi z okresu III dynastii Ur (okres Ur III), niezliczone teksty z zakresu ekonomii pochodzące z Lagasz, Umma i Ur. Z tego okresu zachowało się sporo aktów prawnych i akt sądowych. Kluczowe znaczenie mają obszerne hymny Gudei, władcy miasta-państwa Lagasz, utrwalone na glinianych cylindrach (ok. 2130 r.), które pozwoliły na analizę podstaw języka sumeryjskiego (A. Falkenstein 1949/78).
- Język późnosumeryjski 2000–1700 r. p.n.e. Język sumeryjski był jeszcze używany w mowie w niektórych częściach Mezopotamii południowej (obszar Nippur), był on jednak głownie językiem pisanym, wykorzystywanym intensywnie w tekstach z zakresu ekonomii i administracji oraz królewskich inskrypcjach (często dwujęzycznych – sumeryjsko-akadyjskich). Wiele dzieł literackich przekazywanych ustnie od najstarszych czasów – wsród nich także sumeryjska wersja niektórych części znanego Eposu o Gilgameszu – zostało wówczas po raz pierwszy zapisanych przy użyciu pisma sumeryjskiego.
- Język posumeryjski 1700–100 r. p.n.e. Język sumeryjski nie jest już używany w mowie; również jako język pisany jest intensywnie wypierany przez język akadyjski (język babiloński na południu i język asyryjski na północy Mezopotamii). Odgrywa jeszcze rolę jedynie języka nauki, kultu i literatury. To, że przez długi czas język ten miał duże znaczenie, dowodzi jednakże fakt, iż jeszcze w VII wieku p.n.e. krój asyryjski Assurbanipal wyróżnił się umiejętnością czytania tekstów sumeryjskich. Z okresu posumeryjskiego pochodzi duża część list słownictwa dwujęzycznego (akadyjsko-sumeryjskiego), które w XIX wieku umożliwiły odczytanie języka sumeryjskiego.
[edytuj] Dialekty i socjolekty
Pomimo, iż w jednym z późniejszych tekstów wymieniony został cały szereg dialektów (a właściwie socjolektów języka sumeryjskiego, obok języka standardowego eme-gi(r) możliwe było poznanie tylko jednego socjolektu eme-sal i to jedynie w późnosumeryjskich przekazach literackich. Tę formę językową stosowano głównie wówczas, gdy w utworach literackich dochodziły go głosu kobiety, podczas gdy części narracyjne oraz wypowiedzi mężczyzn były zapisywane w języku standardowym. Różnice pomiędzy socjolektem a językiem standardowym polegały częściowo na zmianie brzmienia rdzenia wyrazu i zmianie morfologicznych elementów słowotwórczych, ale też na użyciu słów niewystępujących w języku standardowym (np. mu-ud-na zamiast nital „małżonek“, mu-tin zamiast ki-sikil „dziewica“).
[edytuj] Ponowne odkrycie języka sumeryjskiego
Na przełomie starej i nowej ery zaginęła wszelka wiedza o języku sumeryjskim i piśmie klinowym. W przeciwieństwie do Asyryjczyków, Babilończyków czy Egipcjan, których działalność jest szeroko udokumentowana w klasycznej starożytnej historiografii, brak jest w tychże podaniach jakiejkolwiek wzmianki o istnieniu Sumerów. Rozszyfrowanie pisma klinowego na początku XIX wieku pozwoliło na odkrycie najpierw trzech języków: formy babilońskiej należącego do języków semickich języka akadyjskiego, należącego do języków indoeuropejskich języka staroperskiego oraz języka elamskiego (należącego do języków izolowanych, używanego na obszarze dzisiejszego południowo-wschodniego Iranu). Dopiero w późniejszych czasach rozpoznano pośród tekstów babilońskich czwarty język, który po raz pierwszy został nazwany "językiem sumeryjskim" przez Julesa Opperta w 1869 r. (zgodnie z akadyjskim słowem šumeru). Sami Sumerowie nazywali własny język eme-gi(r), co mogło oznaczać "język ojczysty"; swój kraj Sumerowie nazywali kengir. Istnienie i nazwa języka były jednakże przedmiotem sporu jeszcze przez długi czas, i dopiero po 20 latach archeolodzy Ernest de Sarzec, Léon Heuzey i François Thureau-Dangin po odkryciu dwujęzycznych tekstów w Ninive oraz dzięki licznym tekstom odkrytym w Lagasz mogli dostarczyć niepodważalne dowody na istnienie jęyzka sumeryjskiego. Ten ostatni z archeologów ostatecznie odszyfrował język sumeryjski i udostępnił do celów badań naukowych w swojej pracy „Sumeryjskie i akadyjskie inskrypcje królewskie“ (1907).
[edytuj] Powiązania z innymi językami
Wielokrotnie próbowano przypisać językowi sumeryjskiemu stosunek pokrewieństwa z innymi językami lub rodzinami językowymi. Brano przy tym pod uwage języki drawidyjskie, kaukaskie, ałtajskie i uralskie, język baskijski, tybetański, staroperski, a nawet języki austroazjatyckie i bantu. Obecnie w dyskusji na temat makrorodziny językowej język sumeryjski uznawany jest przez niektórych badaczy za kandydata do makrorodziny języków dene-kaukaskich, która miałaby obejmować języki sinotybetańskie, północnokaukaskie, języki jenisejskie i języki na-dene oraz dodatkowo języki gdzie indziej uznawane za izolowane, takie jak język buruszaski, baskijski oraz właśnie sumeryjski. W ostatnich czasach niektórzy badacze zaliczają język sumeryjski raczej do makrorodziny nostratycznej.
Żadna z tych propozycji – również ta dotycząca przynależności języka sumeryjskiego do makrorodziny dene-kaukaskiej, ani tym bardziej hipoteza makrorodziny nostratycznej – nie przekonała dotychczas środowiska specjalistów. Język sumeryjski zatem nadal uznawany jest za język izolowany. Jeżeli w czasach prehistorycznych istniały języki spokrewnione z sumeryjskim, to nie zostały one utrwalone na piśmie, wskutek czego utraciliśmy już możliwość porównania sumeryjskiego z którymkolwiek z nich.
[edytuj] Poprzednicy i sąsiedzi Sumerów
Nie dało się dotąd ostatecznie rozstrzygnąć, czy Sumerowie byli rdzenną ludnością południowej Mezopotamii czy też tam przywędrowali, co mogło nastąpić w IV wieku p.n.e. Bardzo trudno jest powiązać pojawienie się Sumerów z określonym horyzontami archeologicznymi czy wydarzeniami. Starsze badania języka Sumerów (np. Falkenstein) opierały się na założeniu, iż Sumerowie nie byli ludnością rdzenną południowej Mezopotamii, lecz przywędrowali tam dopiero w IV stuleciu p.n.e. i zasymilowali się z jej mieszkańcami. Jako dowód na prawdziwość tej tezy przedstawiano tzw. przedsumeryjski substrat językowy (zwany niekiedy językiem protoeufrackim). Z tej warstwy wywodzą się słowa, których nie można wyjaśnić na podstawie struktury języka sumeryjskiego. Należą do nich nazwy miast takie jak Ur, Uruk (Unug), Larsa i Lagasz, imiona bogów – Nansze i Gatumdu, jak również pojęcia z zakresu rolnictwa – apin „pług“, engar „oracz“, ulušin „piwo pszeniczne“, nimbar „drzewo daktylowe“, nukarib „ogrodnik“, taskarin „bukszpan“ (stąd łacińskie taxus) oraz określenia z dziedziny obróbki metali – simug „kowal“ und tibira „blacharz“. Obecność tych słów w języku przedsumeryjskim nasuwa naturalnie pytania dotyczące poziomu cywilizacyjnego, jaki reprezentowali Sumerowie w czasie, gdy przybyli do Mezopotamii.
Dzisiaj nie ma pewności co do prawidłowości interpretacji ww. przykładowych wyrazów, gdyż nie wiadomo dokładnie, jak w pierwszej połowie III wieku p.n.e. mogło wyglądać dowolne słowo sumeryskie bądź niesumeryjskie. W szczególności wcześniejsi badacze uznawali słowa zawierające więcej niż jedną sylabę za niesumeryjskie, co w dzisiejszych czasach uznawane jest za niewłaściwe kryterium. Cytując G. Rubio (1999): „Nie istnieje żaden jednolity substrat, który zostawiłby śladt w słownictwie sumeryjskim. Wszystko, co można odkryć, stanowi złożoną sieć zapożyczeń o często trudnym do ustalenia kierunku.“
Sumerowie weszli stoponiowo w proces symbiozy z wyżej wspomnianym semickim narodem Akadów, co oczywiście skutkowało wzajemnym wpływem obu języków. Dotyczy to szyku wyrazów w zdaniu, fonetyki, przypadków, a przede wszystkim wzajemnych zapożyczeń leksykalnych: ok. 7% słownictwa akadyjskiego stanowią zapożyczenia z języka sumeryjskiego; jednakże również język sumeryjski składał się późniejszych okresach w 3–4% ze słów akadyjskich (Edzard 2003).
Dodatkowo należałoby jeszcze wspomnieć Elamitów zamieszkujących w Chuzestanie nad Zatoką Perską (dzisiaj południowy Iran), których kultura i gospodarka znajdowały się już od początku III wieku p.n.e pod wpływem wysoko rozwiniętej kultury sumeryjskiej. Znalazło to odbicie w elamickich systemach pisma, gdyż obok rozwoju własnego pisma Elamici przejmowali i adaptowali systemy pisma stosowane w Mezopotamii. Nie ma natomiast prawie żadnych dowodów na wpływy w odwrotnym kierunku, tj. wpływy Elamitów na Sumerów.
Nie da się również udowodnić wpływu "obcych narodów", tj. Lulubejów, Gutejów i in., których Sumerowie stopniowo opanowali w III w. p.n.e., na język sumeryjski. (Języki tych narodów są jednakże prawie nieznane.)
[edytuj] Typ języka
Niniejsza krótka prezentacja języka sumeryjskiego koncentruje się na morfologii rzeczownika i czasownika i obejmuje tylko typowe zjawiska gramatyczne. Wyjątki oraz przypadki nietypowe ograniczają się do pojedynczych przykładów. Materiały źródłowe, na których się ta prezentacja opiera, to głównie gramatyki autorstwa D.O. Edzarda (2003) i G. Zólyomi (2005).
Przy przedstawianiu form języka sumeryjskiego zrezygnowano z podawania wariantów grafemów (różne znaki stosowane w piśmie klinowym). Zamiast tego zastosowano znormalizowane znaki – bez akcentów, znaków czy rozszerzeń fonetycznych (patrz także Zólyomi 2005). Taka metoda w dużym stopniu ułatwia osobom nie znającym pisma klinowego zrozumienie aspektów lingwistycznych, będących głównym tematem tego rozdziału.
Język sumeryjski można po krótce scharakteryzować jako aglutynacyjny, ergatywno-akuzatywny, w którym występuje rodzaj gramatyczny (klasa osób i rzeczy). ("Ergatywno-akuzatywny" oznacza, iż obok wyjaśnionych poniżej konstrukcji ergatywnych stosowane są w określonych kontekstach również znane w językach europejskich konstrukcje nominatywno-akuzatywne; cecha taka znana jest również pod pojęciem "ergatywność rozszczepiona"). Czasownik znajduje się na końcu zdania, natomiast pozycja innych części zdania zależna jest od różnych czynników. Grupa rzeczownikowa i czasownikowa są ze sobą ściśle powiązane.
W języku sumeryjskim nie ma różnic formalnych pomiędzy rzeczownikami a czasownikami. Ten sam temat (rdzeń) wyrazu, może spełniać obie funkcje, przy czym wiele słów jest jednosylabowych. Np. dug to zarówno „mowa“ jak i „mówić“. Funkcję, jaką w danym przypadku spełnia wyraz, można odczytać po znaczniku funkcyjnym (morfem oznaczający funkcję gramatyczną) oraz po pozycji tego wyrazu w zdaniu. Temat wyrazu pozostaje bez zmian. W szczególności nie występują w języku sumeryjskim żadne wrostki (jak np. w języku akkadyjskim).
Wieloznaczność (homofonia) wielu sumeryjskich sylab zapisanych pismem klinowym nasuwa przypuszczenie, iż język sumeryjski był językiem tonalnym, czyli takim, w którym różnica wysokości tonu niesie ze sobą różnicę znaczenia. Jednakże przeciwko takiemu założeniu przemawia fakt, iż w Azji Przedniej nie istniały żadne inne języki tonalne. Możliwe jest również, iż język sumeryjski charakteryzowało większe bogactwo fonemów niż te nam dzisiaj znane, jednak niedoskonałości systemu pisma nie pozwalają na rekonstrukcję dalszych fonemów.
Ponieważ język sumeryjski jest od dawna martwy i zachował się w przekazach zapisanych systemem, który nie zawsze daje się jednoznacznie zinterpretować, to możliwy jest jedynie przybliżony opis jego fonologii i morfologii. Fakt ten również wyjaśnia, dlaczego cały czas jeszcze istnieją różne teorie dotyczące morfologii czasownika (w szczególności systemu przedrostków w odmiennych formach czasownika).
[edytuj] Fonemy
Na podstawie danych dostępnych dzieki badaniu pisma można stwierdzić, iż zasób fonemów jest dosyć prosty. Składa się on z czterech samogłosek /a, e,i, u/ i szesnastu spółgłosek:
| Transliteracja | b | d | g | p | t | k | z | s | š | ḫ | r | r̂ | l | m | n | ĝ | |||
| Wymowa | p | t | k | pʰ | tʰ | kʰ | ʦ | s | ʃ | x | r | (?) | l | m | n | ŋ |
Fonem/r̂/ (lub /dr/) należy według B. Jagersmy i G. Zólyomi wymawiać jako przydechową spółgłoskę zwarto-szczelinową [ʦʰ]. Ponieważ w akadyjskich zapożyczeniach językowych fonem ten występuje jako [r], pogląd ten jest sporny.
Wielu badaczy (m.in. Edzard (2003)) zakłada, iż w języku sumeryjskim istniał fonem [h]. Jednak pytanie, czy wymawiano go jako spółgłoskę krtaniową, czy faryngalną, pozostaje tak samo niewyjaśnione, jak pytanie o istnienie dalszych fonemów.
[edytuj] Morfologia rzeczownika
[edytuj] Rzeczowniki osobowe i nieosobowe
Rzeczowniki w języku sumeryjskim dzielą się według rodzaju gramatycznego na osobowe (skrót: HUM) i nieosobowe (skrót: NONHUM). Zwierzęta należą z reguły do grupy rzeczowników nieosobowych. Podział rzeczowników na dwie grupy ma konsekwencje m.in. dla koniugacji i budowy liczby mnogiej. Rodzaju gramatycznego nie można rozpoznać na podstawie formy danego słowa.
[edytuj] Liczba mnoga
W języku sumeryjskim występują dwie liczby: nieoznaczona liczba pojedyncza i liczba mnoga. Liczbę mnogą rzeczowników osobowych można oznaczać przy pomocy specjalnego znacznika (morfemu służącego do oznaczania liczby mnogiej); znacznik ten jest opcjonalny i brzmi /-ene/, a po samogłosce /-ne/. Znacznika nie stosuje się w przypadku użycia przydawki liczebnikowej oraz w rzeczownikach nieosobowych.
Liczbę mnogą można budować – obok znacznika – poprzez podwojenie rzeczownika lub następującej po nim przydawki przymiotnikowej. W rzeczownikach nieosobowych funkcję liczby mnogiej może spełniać przydawka -hi.a (a właściwie imiesłów czasownika hi „mieszać“).
Przykłady tworzenia liczby mnogiej
| sumeryjski | polski |
|---|---|
| diĝir-ene | bogowie (HUM) |
| lugal-ene | królowie (HUM) |
| lugal-umun | siedmiu królów (znacznik odpada, gdyż obecny jest liczebnik) |
| bad | mur(sg), mury(pl) (NONHUM, dlatego brak znacznika liczby mnogiej) |
| du-du | słowa, wszystkie słowa (totalizacja) |
| kur-kur | góry, obce kraje; wszystkie góry, obce kraje |
| šu-šu | ręce |
| a-gal-gal | duże (gal) wody (a) |
| udu-hi-a | różne owce (NONHUM) |
[edytuj] Ergatywność
Język sumeryjski należy do języków ergatywnych. Posiada on zatem różne przypadki dla agensa (podmiotu) czasownika przechodniego oraz podmiotu czasownika nieprzechodniego. Pierwszy przypadek nazywa się ergatyw, drugi natomiast – absolutyw (w absolutywie dodatkowo występuje patiens (dopełnienie) czasownika przechodniego).
- Ergatyw > Podmiot (agens) czasowników przechodnich
- Absolutyw > Podmiot (agens) czasowników nieprzechodnich i dopełnienie bliższe (patiens) czasowników przechodnich
Przykłady konstrukcji ergatywnych (formy czasownikowe zostały omówione w rozdziale Morfologia czasownika)
| sumeryjski | polski | wyjaśnienie |
|---|---|---|
| lugal-Ø mu-ĝen-Ø | król(lugal) przybył (mu-ĝen) | czasownik nieprzechodni: podmiot (lugal) w absolutywie |
| lugal-e bad-Ø i-n-sig-Ø | król zburzył (i-n-sig-Ø) mur (bad) | czasownik przechodni: agens (lugal-e) w ergatywie, dopełnienie (bad) w absolutywie |
W języku sumeryjskim obok konstrukcji ergatywnych stosowano w niektórych przypadkach również konstrukcje nominatywno-akuzatywne (mianownikowo-biernikowe). Taką cechę języka nazywa się "ergatywnością rozszczepioną".
Porównanie konstrukcji ergatywnych i nominatywno-akuzatywnych
| Podm. czas. przech. | Podm. czas. nieprzech. | Dop. czas. przech. | |
|---|---|---|---|
| Schemat ergatyw-absolutyw | ergatyw | absolutyw | absolutyw |
| Schemat mianownik-biernik | mianownik | mianownik | biernik |
[edytuj] Przypadki gramatyczne
Przypadek gramatyczny zaznacza się w języku sumeryjskim zarówno w rzeczowniku (poprzez dodanie przyrostka) jak i w czasowniku (poprzez dodanie przedrostka). Zjawisko to nazywane jest w ligwistyce "double marking". We wcześniejszych pracach naukowych definiowano przypadki jedynie na podstawie oznaczenia rzeczowników. W ten sposób zidentyfikowano dziewięc przypadków, przy czym rzeczowniki osobowe odmieniają się przez siedem, a rzeczowniki nieosobowe – przez osiem przypadków. Oznaczenia przypadków (morfemy) są identyczne w liczbie pojedynczej i mnogiej i stoją na końcu frazy rzeczownikowej (patrz poniżej), w szczególności za znacznikiem liczby mnogiej /-ene/.
Oznaczanie przypadków poprzez przodówki czasownikowe komplikują zjawiska wynikające z reguł kontrakcji jak również stosowanie pisma sylabicznego, które częściowo skutkuje silną zmianą znaczników przypadków. W tym miejscu zagadnienie to nie będzie omawiane w szczegółach (por. Falkenstein 1978, Edzard 2003), głównie dlatego, że prace badawcze dotyczące tego właśnie aspektu gramatyki języka sumeryjskiego nie zostały jeszcze zakończone.
Według nowszej koncepcji, reprezentowanej m.in. przez Zólyomi (por. Zólyomi 2004 Weblink) definicja przypadku gramatycznego w języku sumeryjskim winna uwzględniać w równym stopniu znaczniki rzeczownikowe i czasownikowe. Zgodnie z taką definicją przypadkiem byłaby każda zaistniała kombinacja znacznika rzeczownikowego z czasownikowym. Taki sposób liczenia daje łączną liczbę przypadków w języku symeryjskim znacznie przewyższającą 9.
Poniżej przedstawione zostały oznaczenia przypadków rzeczowników lugal „król“ oraz ĝeš „drzewo“ :
Przykład: Deklinacja poprzez znaczniki przypadków
| Przypadek | lugal | ĝeš | Funkcja / Znaczenie |
|---|---|---|---|
| Absolutyw | lugal-Ø | ĝeš-Ø | Podmiot czasown. nieprzech. / Dopełn. bliższe czasown. przech. |
| Ergatyw | lugal-e | (ĝeš-e) | Agens (podmiot) czasown. przech. (prawie wyłącznie HUM) |
| Dopełniacz | lugal-ak | ĝeš-ak | króla / drzewa |
| Ekwatyw | lugal-gin | ĝeš-gin | jak król / jak drzewo |
| Celownik | lugal-ra | - | królowi (tylko HUM) |
| Dyrektyw | - | ĝeš-e | do drzewa (tylko NONHUM) |
| Terminatyw | lugal-še | ĝeš-še | ku królowi (w kierunku króla) / ku drzewu (w kierunku drzewa) |
| Komitatyw | lugal-da | ĝeš-da | razem z królem / drzewem |
| Miejscownik | - | ĝeš-a | przy drzewie (tylko NONHUM) |
| Ablatyw | - | ĝeš-ta | od / z drzewa (tylko NONHUM) |
| Liczba mnoga | lugal-ene-ra | - | dla królów / królom (znacznik przypadku po znaczniku liczby mnogiej) |
Przydawka dopełniaczowa następuję z reguły po słownie określanym, czyli
- np. dumu-an-ak „córka (dumu) boga nieba (ak) An“
[edytuj] Enklityczne zaimki dzierżawcze
Konstrukcje takie jaki „moja matka“ wyrażane są w języku sumeryjskim przy pomocy enklitycznych zaimków dzierżawczych. Brzmią one następująco:
| 1 osoba | 2 osoba | 3 osoba | |
|---|---|---|---|
| liczba pojedyncza | -ĝu | -zu | (-a-)ni (PK), -bi (NONHUM) |
| liczba mnoga | -me | -zu-ne-ne | (-a)-ne-ne |
Przykłady tworzenia form dzierżawczych
| język sumeryski | język polski |
|---|---|
| ama-zu | twoja matka |
| dub-ba-ni | jego / jej tabliczka do pisania |
| ama-za(-k) | twojej matki (dopełniacz) |
| dub-ba-ni-še | do jego / jej tabliczki |
Powyższe przykłady pokazują, iż wyrazy enklityczne poprzedzają znacznik przypadku gramatycznego. -zu zamienia się np. przed /a/ na -za (3 przykład).
[edytuj] Frazy rzeczownikowe
Wszystkie frazy rzeczownikowe (w sumerologii zwane również "ciągami rzeczownikowymi") charakteryzuje ściśle ustalona kolejność ich części składowych. Kolejność ta jest następująca:
- 1 podstawa frazy + 2 przydawki przymiotnikowe lub imiesłowowe + 3 liczebniki + 4 przydawki dopełniaczowe + 5 zdania względne + 6 słowa określające przynależność +
- 7 znacznik liczby mnogiej + 8 apozycje + 9 znacznik przypadku
Oczywiście nie wszystkie pozycje muszą być obsadzone. Pozycje (2), (4), (5) i (8) mogą mieć same w sobie formę złożonych fraz, czego wynikiem mogą być frazy wielokrotnie zagnieżdżone oraz bardzo złożone konstrukcje.
Poszczególne pozycje frazy rzeczownikowej mogą być obsadzone w następujcy sposób:
| Poz | Opis | Możliwe obsadzenia |
|---|---|---|
| 1 | Podstawa | rzeczowniki, złożenia, zaimki; rzeczowniki odczasownikowe |
| 2 | Przmiotniki/imiesłowy | przymiotniki; bezokolicznikowe lub nieosobowe formy czasownika(wymagana przydawka) |
| 3 | Liczebniki | liczebniki; (przy obsadzeniu tej pozycji, pozycja 7 jest nieobsadzona) |
| 4 | Określniki dopełniaczowe | frazy rzeczownikowe ze znacznikiem dopełniacza (patrz wyżej) |
| 5 | Zdania względne | pełne zdania z podporządkowaną (zależną) formą czasownika |
| 6 | Słowa określające przynależność | enklityczne zaimki dzierżawcze (patrz wyżej) |
| 7 | Znaczniki liczby mnogiej | znacznik liczby mnogiej /-ene/ (tylko wówczas, gdy podstawa frazy rzeczownikowej jest rzeczownikiem z grupy osobowej (HUM) oraz nie jest bliżej określona przez liczebnik) |
| 8 | Apozycje | frazy nominalne, które same mogą składać się z pozycji od 1 do 7 |
| 9 | Znaczniki przypadków | znacznik przypadku (patrz wyżej „Przypadki gramatyczne“) |
Dodatkowo możliwa jest tzw. "antycypacyjna konstrukcja dopełniaczowa", w której fraza dopełniaczowa (pozycja 4) poprzedza drugą frazę rzeczownikową, lecz zostaje powtórzona przez dzierżawczy zaimek rezumptywny (w pozycji 6). Przykładem takiej konstrukcji jest przykład 11 w poniższym zestawieniu.
[edytuj] Przykład sumeryjskich ciągów rzeczownikowych
Liczby przed częściami składowymi odnoszą się do ich pozycji w ciągu rzeczownikowym. Należy zwrócić uwagę na konstrukcje zagnieżdżone […].
| Przykład | Sumeryjski | Analiza / Tłumaczenie |
|---|---|---|
| 1 | dumu saĝ An-ak | 1 córka + 2 pierworodna + 4 [1 An + 9 GEN] |
| „pierworodna córka (boga) Ana“ | ||
| 2 | ama-ani-ra | 1 matka + 6 POSS + 9 DAT |
| „dla jego matki“ | ||
| 3 | e libir-eš | 1 dom + 2 stary + 9 TERM |
| „ku staremu domowi“ | ||
| 4 | sipa anše-ak-ani | 1 pasterz + 4 [1 osioł + 9 GEN] + 6 POSS |
| „jego pasterz osła“ = „jego wypasacz osłów“ | ||
| 5 | bad Lagaški-ak-a | 1 mur(y) + 4 [1 LagašMiejsce + 9 GEN] + 9 LOK |
| „w murach Lagaš“ (brak oznaczenia liczby mnogiej) | ||
| 6 | e inr̂u-a-a | 1 dom + 5 [zbudował + SUBORD (-a)] + 9 LOK |
| „w domu, który zbudował“ | ||
| 7 | dumu dEnlil-ak-ak | 1 [1 syn + 4 [1 BógEnlil + 9 GEN]] + 9 GEN |
| „syna (boga) Enlila“ | ||
| 8 | ama dumu zid-ani-ene-ak-ra | 1 matka + 4 [1 syn + 2 prawdziwy + 6 jego + 7 PL + 9 GEN] + 9 DAT |
| „dla matki jego prawdziwych (=prawowitych) synów“ | ||
| 9 | ama dumu zid lugal-ak-ene-ak-ra | 1 matka + 4 [1 syn + 2 prawdziwy + 4 [1 król + 9 GEN] + 7 LMN + 9 GEN] + 9 DAT |
| „dla matki prawdziwych (=prawowitych) synów króla“ | ||
| 10 | kaskal lu du-bi nu-gi-gi-ed-e | 1 ścieżka + 2 [1 mężczyzna + 2 iść (imiesłów czas teraźniejsczy – przyszły) + 7 być (określ. na drogę)] + nie (nu-)-wrócić (gi-gi)-imiesłów współczesny – czas teraźniejszy/przyszły (-ed) + 9 DIR (-e) |
| „na drogę, z której ten, kto nią kroczy, nie wraca“ | ||
| 11 | lugal-ak dumu-ani-ra | (antycypacyjna konstrukcja dopełniaczowa) 4 [1 król + 9 GEN] + 1 syn + 6 być (określ. na króla) + 9 DAT |
| „dla syna króla“ (ze szczególnym podreśleniem słowa "król") |
Powyższe przykłady pokazują, jak bardzo złożone mogą być zagnieżdżone ciągi rzeczownikowe. Duża konsekwencja w zachowaniu tej samej kolejności ich elementów ułatwia jednakże interpretację.
[edytuj] Struktura fraz rzeczownikowych w innych językach - zestawienie porównawcze
| Przykład | Język | Fraza rzeczownikowa | Analiza | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|---|
| 1 | język sumeryjski | šeš-ĝu-ene-ra | brat – POSS – LMN – PRZYPADEK | dla moich braci |
| 2 | język mongolski | minu aqa-nar-dur | POSS – brat – LMN – PRZYPADEK | dla moich braci |
| 3 | język turecki | kardeş-ler-im-e | brat – LMN – POSS – PRZYPADEK | do moich braci |
| 4 | język węgierski | barát-ai-m-nak | przyjaciel – LMN – POSS – PRZYPADEK | dla moich przyjaciół |
| 5 | język fiński | talo-i-ssa-ni | dom – LMN – PRZYPADEK – POSS | w tych domach |
| 6 | język buruszaski | u-mi-tsaro-alar | POSS – matka – LMN – PRZYPADEK | do ich matek |
| 7 | język baskijski | zahagi berri-etan | szlauch – nowy – PRZYPADEK+LMN | w nowych szlauchach |
Powyższe przykłady (przykłady nr 1-5 cytowane są za Edzard 2003) pokazują, iż w językach aglutynacyjnych możliwe są bardzo różne typy fraz rzeczownikowych, jeżeli weźmie sie pod uwagę kolejność występowania ich elementów. We wszystkich wymienionych językach oraz w większości języków aglutynacyjnych kolejność występowania morfemów podlega jednakże stałej regule.
[edytuj] Samodzielne zaimki osobowe
Język sumeryjski posiada następujące samodzielne zaimki osobowe:
| L.pol. | L.mn. | |||
|---|---|---|---|---|
| 1 osoba | ĝe | ja | ||
| 2 osoba | ze | ty | ||
| 3 osoba | ane, ene | on, ona, ono | anene, enene; |
1 i 2 osoba liczby mnogiej zastępowane są konstrukcjami opisowymi. Samodzielne zaimki osobowe nie posiadają formy ergatywnej, co oznacza, iż posiadają taką samą formę jak podmiot czasowników przechodnich i nieprzechodnich (jest to jeden z powodów, dla których mówi się o ergatywności rozszczepionej w języku sumeryjskim).
| Gen. Sikorski nie został zastrzelony ani uduszony |
Prezes IPN Janusz Kurtyka potwierdził, że gen. Władysław Sikorski zginął w katastrofie lotniczej. - W trakcie badań nie stwierdzono śladów, które by wskazywały, że generał został postrzelony bądź uduszony. |
| Wałęsa i inni nobliści na spotkaniu z młodzieżą |
Były prezydent Lech Wałęsa uważa, że przyznanie mu 25 lat temu Pokojowej Nagrody Nobla było zachętą dla ruchu "Solidarność" do dalszego działania. Po konferencji prasowej prezydent, wraz z pozostałymi noblistami, weźmie udział w dyskusji z 600 młodymi ludźmi z całego kraju. |
| Kategoria A, życie z wyrokiem |
Paweł od trzech lata żyje jak zbieg z więzienia. Jedna litera w książeczce wojskowej i sprzeciw wobec obowiązkowej służby wojskowej zmieniły jego życie. Dzisiaj ma szansę na amnestię, jeśli ogłosi ją Ministerstwo Obrony Narodowej. |
| Dziwisz: Modlę się o spokój duszy Aleksego II |
Wiadomość o śmierci Aleksego II, 15. prawosławnego patriarchy Moskwy i Wszechrusi głęboko poruszyła metropopolitę krakowskiego, kardynała Stanisława Dziwisza. W wypowiedzi dla Informacyjnej Agencji Radiowej wieloletni sekretarz Jana Pawła II powiedział, że modli się o spokój duszy Aleksego II i dzieli żałobę z - bliskim katolikom - Kościołem Prawosławnym. |
| Wizyta prezydenta w Azji skrócona, odwołano przyjęcie |
Lech Kaczyński wróci do Polski wcześniej niż początkowo planowano. Polski prezydent miał wydać w sobotę przyjęcie w hotelu w Seulu. Jednak impreza została odwołana i w sobotę przed północą polska delegacja będzie już w kraju. |
| Nobliści zakorkują Gdańsk |
Obchody 25. rocznicy otrzymania Pokojowej Nagrody Nobla przez Lecha Wałęsę to wielka uroczystość z udziałem zagranicznych gości takich jak Dalajlama czy prezydent Francji. Jednak mieszkańcy Gdańska lepiej zrobią zostając w domach, lub przynajmniej nie wsiadając do samochodów. Miasto będzie sparaliżowane. |
| Sejm przeciw odwołaniu Komorowskiego |
Sejm odrzucił wniosek PiS-u o odwołanie Bronisława Komorowskiego z funkcji marszałka Sejmu. Komorowski powiedział chwilę potem, że choć Sejm nie poparł PiS-u, to wniosek, debata i głosowanie to dla niego cenne doświadczenie: - Nauczyło mnie to, że trzeba miarkować także to, co chce się wyrazić językiem ironii - stwierdził. - Dziękuję wszystkim - zakończył. |
| A co mnie jakiś barman na Cyprze obchodzi? |
Tymi słowami Jacek Kurski skomentował doniesienia Polaka, pracującego w hotelu na Cyprze, o pijanych dwóch posłach PiS, którzy zniszczyli hotelowe wózki golfowe. Kurski zapewnił też o swoim poparciu dla kolegów i porównał całą sprawę do swojego niedawnego drogowego wybryku, czyli "rzekomej afery, która podnieciła tabloidy". |
| Lądowanie z turbulencjami: Lech Kaczyński przybył do Seulu |
Prezydent RP Lech Kaczyński przybył około godz. 5.50 rano czasu polskiego do Seulu. Wizyta w Korei Południowej ma charakter oficjalny i kończy trwającą od niedzieli podróż prezydenta po Azji. |
| Marcinkiewicz na Platformie do Strasburga |
Były premier Kazimierz Marcinkiewicz na pierwszym miejscu warszawskiej listy PO do Parlamentu Europejskiego. Taki wariant rozważają liderzy partii - dowiedziała się „Gazeta” |
