Kalendarium historii Łodzi

Z Wikipedii

Spis treści 1 Kalendarium historii Łodzi 1.1 Do roku 1850 1.2 Lata 1850-1900 1.3 Lata 1900-1939 1.4 Lata 1939-1945 1.5 Od roku 1945 1.6 Status Łodzi 2 Wybrane źródła 3 Zobacz też

[edytuj] Kalendarium historii Łodzi

[edytuj] Do roku 1850

• XI-XIII wiek – powstanie najstarszych wsi na obszarze obecnego miasta Łodzi, m.in. osady służebnej Łagiewniki, wsi Radogoszcz i wsi parafialnej Mileszki. Wieś Łodzia powstaje przy komorze celnej w miejscu, gdzie handlowy szlak piotrkowsko-łęczycki przecina rzeczkę, później nazwaną Łódką.
• 1242 – Pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Radogoszcz (obecnie część Łodzi).
• 1332 – Pierwsze zachowane wzmianki o wsi Łodzi; 6 września książę na Łęczycy i Dobrzyniu Władysław (bratanek króla Władysława Łokietka) nadaje immunitet dobrom biskupów kujawskich z siedzibą we Włocławku, a wśród nich Łodzi. Pozwolenie przeniesienia tych wsi na prawo niemieckie lub polskie.
• 1387 – Przeniesienie wsi Łodzi i Widzewa przez biskupa włocławskiego Jana Kropidło na prawo niemieckie (średzkie) i ustanowienie sołectwa; sołtysem zostaje Jan Piotrowic
• 1414 – Wydanie (15 maja) przez kapitułę włocławską (właściciela Łodzi) przywileju lokacyjnego, uznającego mieszkańców wsi za mieszczan (postanowienie miało moc obowiązującą w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych, określających uposażenie, uprawnienia, powinności i posługi mieszkańców); jednocześnie zwrócenie się przez kapitułę do króla z prośbą o przywilej monarszy i uznanie Łodzi za miasto pod względem prawno-ustrojowym
• 1423 – Nadanie Łodzi (29 lipca) praw miejskich przez króla Władysława Jagiełło w Przedborzu nad Pilicą, a tym samym przywilejów handlowych (prawo odbywania targów we środy i dwóch jarmarków rocznie)
• 1496 – Potwierdzenie przez króla Jana Olbrachta przywilejów królewskich dla Łodzi na odbywanie jarmarków i targów
• 1534 – Pierwszy spis ludności wykazuje ponad 70 rodzin mieszczańskich, ok. 30 domów, 6 karczem oraz 6 rzemieślników
• 1535 – Najstarsza znana pieczęć miejska na dokumencie

• 1585 – Zawarcie przez władze miejskie umowy z Maciejem Doczekałowiczem w sprawie budowy drewnianego ratusza
• 1676 – Powstanie drewnianej kapliczki pw. św. Antoniego w Łagiewnikach – obecnie najstarszy zachowany budynek Łodzi
• 1768 – Oddanie – na Górkach Plebańskich (dziś Plac Kościelny) – drewnianego kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesionego w latach 1765-1768 z fundacji biskupa Antoniego Ostrowskiego (przeniesiony w 1891 r. na ul. Ogrodową – istniejący do dziś pw. św. Józefa)
• 1793
  • Łódź liczy 250 mieszkańców
  • Po drugim rozbiorze Polski przyłączenie Łodzi do Prus
• 1798 – Sekularyzacja dóbr biskupstwa włocławskiego przez władze pruskie, a tym samym przejęcie majętności kościelnych (w tym Łodzi) przez państwo
• 1806 – Utworzenie (w czerwcu) łódzkiej gminy żydowskiej; wcześniej łódzcy żydzi należeli do gminy lutomierskiej; wystarczyło zalewie sto lat, by z 50 osób społeczność łódzkich żydów urosła do drugiej w Europie i liczyła blisko ćwierć miliona ludzi
• 1807 – Przyłączenie Łodzi do Księstwa Warszawskiego utworzonego z ziem drugiego, trzeciego i części pierwszego zaboru pruskiego
• 1808 – Powstanie na Starym Mieście pierwszej rządowej szkoły elementarnej (drugą założono w 1829 r. w osadzie fabrycznej Łódka)
• 1815 – Przyłączenie Łodzi do Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim
• 1820
  • Łódź liczy 767 mieszkańców
  • Wskutek wydanych dekretów rządowych przez Sejm Królestwa Polskiego (z inicjatywy Stanisława Staszica, reprezentującego rząd Królestwa Polskiego i Rajmunda Rembielińskiego, przedstawiciela władz województwa mazowieckiego) – zaliczenie Łodzi w poczet miast fabrycznych, jako ośrodek przemysłu odzieżowego

• 1821-1823 – Wytyczenie osady sukienniczej – Nowe Miasto (na południe od Starego Miasta) z ośmiobocznym rynkiem w centrum (obecny Plac Wolności); wydarzenie to uważa się za początek "Łodzi przemysłowej"
• 1823
  • Sprowadzenie do Łodzi przez rząd Królestwa Polskiego pierwszych tkaczy z Grünbergu (Zielona Góra)
  • Przemianowanie starego traktu piotrkowskiego (prowadzącego z Piotrkowa w kierunku Zgierza) na ulicę Piotrkowską; pierwsze tabliczki zostają zawieszone przez burmistrza Starego Miasta – Czarnkowskiego – na terenie dzisiejszej ul. Nowomiejskiej
• 1824
  • Wytyczenie osady tkackiej "Łódka" na południe od Nowego Miasta, wzdłuż ul. Piotrkowskiej
  • Zamieszkanie pierwszych osadników przy Piotrkowskiej; na północnym odcinku ulicy (tj. od Rynku Nowego Miasta do ul. Cegielnianej) – sukiennicy przybyli z Dolnego Śląska i z Wielkiego Księstwa Poznańskiego, zaś na południowym (od ul. Dzielnej do Górnego Rynku) – tkacze lnu i bawełny, pochodzący z Dolnego Śląska, Czech, Prus i Saksonii

• • Rozpoczęcie budowy (przez administrację rządową) zakładu płócienniczego – najstarszego, zachowanego do dzisiaj, obiektu przemysłowego Łodzi – przy ulicy św. Emilii (obecnie ul. ks. W. Tymienieckiego), obejmującego bielnik, krochmalnię, suszarnię, folusz i magiel; w 1826 r. oddany do użytku, w 1828 r. stał się własnością pochodzącego z Kowar na Dolnym Śląsku Tytusa Kopischa; po gruntownej renowacji jeden z najlepiej zachowanych obiektów przemysłowych tego okresu w Polsce (znany jako Bielnik Kopischa)
  • Powstanie Towarzystwa Strzeleckiego, zwanego "Bractwem Kurkowym"
• 1825
  • Powiększenie terenu miasta o tzw. osadę prządków
  • Zawarcie umowy z proboszczem łódzkim F. Zengtellerem, na mocy której posiadłość Księży Młyn przeszła w wieczystą dzierżawę przybyłego z Saksonii Kristiana Fryderyka Wendischa
  • Wzniesienie drewnianego budynku tkalni ręcznej na Księżym Młynie
  • Wydanie przez Namiestnika Królestwa Polskiego edyktu, wyznaczającego ludności żydowskiej specjalny rewir na Starym Mieście (zniesiony w 1862 r.)

• 1827
  • Powstanie pierwszego murowanego ratusza w Rynku Nowego Miasta (obecnie pl. Wolności 1, Archiwum Państwowe), według projektu Bonifacego Witkowskiego; najcenniejszy i najstarszy w Łodzi zabytek architektury klasycystycznej
  • Uruchomienie pierwszej przędzalni bawełny, wybudowanej przez K. F. Wendischa; zmechanizowane urządzenia przędzalnicze posiadały napęd wodny
• 1828
  • Przybycie w styczniu do Łodzi "fabrykanta bawełnianych wyrobów mody" Ludwika Geyera z Saksonii oraz w lutym fabrykanta z Kowar Tytusa Kopischa
  • Poświęcenie – na Rynku Nowego Miasta (dziś Plac Wolności) – klasycystycznego kościoła luterańskiego Świętej Trójcy, wybudowanego według projektu Bonifacego Witkowskiego w latach 1826-1828 (zastąpiony w 1891 r. przez kościół neorenesansowy)
  • Założenie osady przemysłowej "Ślązaki" ("Szlezyng")
• 1830
  • Łódź liczy 4.343 mieszkańców
  • Otwarcie (3 lutego) przez Karola Ketschena pierwszej apteki w Łodzi; mieściła się ona w domu murowanym, wzniesionym przez piwowara Antoniego Bittdorfa w Rynku Nowego Miasta 2 (obecnie Plac Wolności 2). W 2008 r. otwarto tutaj Muzeum farmacji.
  • Ostatni rok autonomii Królestwa Polskiego, dzięki której i przychylności jej władz powstał w Łodzi przemysł włókienniczy. Niektórzy historycy twierdzą, że gdyby autonomia Królestwa trwała dłużej, Łódź byłaby rozbudowywana bardziej planowo w kolejnych latach
• 1834 – Umieszczenie zegara na wieży ratusza (dar fabrykanta Schlössera z Ozorkowa)
• 1835 – Rozpoczęcie oświetlania ulic latarniami oliwnymi
• 1836 – Utworzenie pierwszego stanowiska lekarza miejskiego

• 1837 – Oddanie monumentalnej Białej Fabryki Ludwika Geyera przy ul. Piotrkowskiej 282 (dzisiaj w jej murach znajduje się Centralne Muzeum Włókiennictwa); w latach 40. XIX wieku była to największa w Królestwie fabryka bawełniana
• 1838 – Pierwsze jatki rzeźniczo-piekarskie murowane w Rynku Nowego Miasta
• 1839
  • Zainstalowanie w fabryce L. Geyera pierwszej w polskim przemyśle bawełnianym maszyny parowej o mocy 60 KM
  • Otwarcie pierwszej prywatnej szkoły elementarnej przy ul. Piotrkowskiej przez Mikołaja Olszewskiego
• 1840
  • Zatwierdzenie przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych projektu włączenia do Łodzi terenów leśnictw Łaznów i Pabianice
  • Wytyczenie "Nowej Dzielnicy", ulokowanej na wschód od Nowego Miasta i Łódki, której najważniejszą arterią jest ul. Główna (obecnie al. Piłsudskiego); założenie na jej osi dużego centralnego placu, nazywanego ze względu na sąsiedztwo terenów podmokłych Wodnym Rynkiem (obecnie pl. Zwycięstwa)

• • Utworzenie w Nowej Dzielnicy pierwszego w Łodzi parku publicznego (o powierzchni ok. 2 ha), który dzięki właściwościom terenu otrzymuje nazwę Źródliska (obecnie na jego terenie znajduje się m.in. Palmiarnia oraz kolekcja 45 sztuk ok. 250-letnich dębów szypułkowych, stanowiąca najcenniejszy zabytek przyrody na obszarze Łodzi)
  • Narodziny komunikacji miejskiej – pojawienie się na ulicach pierwszych dorożek konnych
• 1841
  • Łódź staje się stolicą okręgu i otrzymuje prawa przysługujące miastom gubernialnym
  • Utworzenie urzędu prezydenta miasta – jako pierwszy sprawuje tę funkcję (od 23 czerwca) Karol Tangermann (do 1844 r.)
  • Pierwsza publiczna studnia w Rynku Nowego Miasta
• 1842 – Zawarcie (13 czerwca) z władzami miasta kontraktu na założenie fabryki wyrobów włókienniczych przez Traugotta Grohmanna
• 1843 – Łódź liczy 15.764 mieszkańców
• 1844 – Prezydentem Łodzi zostaje Franciszek Traeger; funkcję pełni do 1862 r.
• 1845
  • Otwarcie pierwszego szpitala miejskiego w Rynku Fabrycznym (obecnie budynek Seminarium Duchownego)
  • Otwarcie pierwszej szkoły średniej (Powiatowa Szkoła Realna tzw. niemiecko-rosyjska); w 1856 r. przeniesiona do budynku przy Rynku Nowego Miasta, specjalnie wzniesionego dla potrzeb szkoły (obecnie gmach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego)
• 1846 – Powstanie z inicjatywy L. Geyera i A. Siebera Łódzkiego Męskiego Stowarzyszenia Śpiewaczego ("Lodzer Männer-Gesang-Verein")
• 1848 – Założenie przy ul. Nowomiejskiej pierwszej stałej księgarni przez Jankiela Gutsztadta (rok później przeniesiona na Piotrkowską 75)

[edytuj] Lata 1850-1900

• 1850
  • Założenie Łódzkiego Stowarzyszenia Kupców, przekształconego później w Zgromadzenie Kupców m. Łodzi
• 1851
  • Powstanie pierwszej w Łodzi Kasy Oszczędności

• 1853
  • Otwarcie zajazdu Augusta Engla, przekształconego później w pierwszy w Łodzi hotel – Hotel Polski (Hotel de Pologne) – z 60 łóżkami, ogrodem i stajnią dla koni
  • Rozpoczęcie pracy pierwszego młyna parowego przy Piotrkowskiej 268, zbudowanego przez Leonarda Fesslera
  • Wydanie książki Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysłowym Oskara Flatta, nakładem Gazety Polskiej w Warszawie, z pierwszym ogólnie dostępnym planem miasta
• 1854
  • Przybycie do Łodzi i osiedlenie w Nowej Dzielnicy przy Wodnym Rynku (obecnie Plac Zwycięstwa) Karola Scheiblera, obywatela belgijskiego, który do Królestwa Kongresowego przybył w 1848 r.
• 1855
  • Rozpoczęcie budowy zespołu fabrycznego przez Karola Scheiblera na Wodnym Rynku; w przyszłości (wraz z innymi zespołami fabrycznymi, m.in. na Księżym Młynie), największe przedsiębiorstwo bawełniane w kraju

• • Założenie zespołu cmentarzy przy ul. Ogrodowej i Srebrzyńskiej (ewangelicki, katolicki, prawosławny), zwanego dziś Starym Cmentarzem
• 1857
  • Łódź liczy 27.890 mieszkańców stałych (39.420 ogółem stałych i niestałych)
• 1858
  • Pierwsze zastosowanie węgla jako opału (dotąd nawet maszyny parowe opalane były drewnem lub torfem)
  • Powstanie łódzkiej filii Banku Polskiego
• 1859-1860 – Powstanie dwóch pierwszych drukarni i zakładów litograficznych: Feliksa Gotza a następnie Jana Petersilgego
• 1861
  • Bunt tkaczy ręcznych (22-23 kwietnia), połączony z niszczeniem maszyn
• 1862
  • Prezydentem Łodzi zostaje Andrzej Rosicki; funkcję pełni do 1865 r.
  • Zniesienie przez władze ograniczeń mieszkaniowych w stosunku do żydów (dotychczas mogli zamieszkiwać jedynie wytyczony obszar Starego Miasta)
  • Powstanie pierwszego zakładu fotograficznego Józefa Zajączkowskiego w Rynku Nowego Miasta (obecnie Plac Wolności); wg niektórych historyków pierwszym fotografem osiadłym w Łodzi był Dominik Zoner w 1860 r.
• 1863
  • Aktywny udział łodzian w powstaniu styczniowym (oddział liczył ok. 300 powstańców)

• • Pierwsza łódzka gazeta – dwujęzyczne Łódzkie Ogłoszenia/Łodźer Anzeiger – wydawane przez Jana Petersilgego
• 1864
  • Pojawienie się na łódzkich ulicach pierwszych skrzynek pocztowych
  • Utworzenie urzędu architekta miasta – został nim mianowany Jan Bojankowski (następcą w 1870 r. został Jan Karol Mertsching, a od 1872 r. funkcję tę pełnił Hilary Majewski)
• 1865
  • Łódź liczy 32.427 mieszkańców stałych (40.121 ogółem stałych i niestałych)
  • Prezydentem Łodzi zostaje Edmund Pohlens; funkcję pełni do 1869 r.
  • Wybudowanie przez Jana Blocha w ciągu 3 miesięcy Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej (27 km) z Łodzi do Koluszek i od 18 listopada rozpoczęcie przewożenia towarów
• 1866
  • Otwarcie (1 czerwca) dla ruchu pasażerskiego linii kolejowej do Koluszek, gdzie połączyła się z linią Warszawsko-Wiedeńską
• 1867
  • W wyniku podziału Królestwa Polskiego na 10 guberni, Łódź znajduje się w guberni piotrkowskiej (poprzednio od 1837 w guberni mazowieckiej i od 1845 w guberni warszawskiej)
• 1869
  • Prezydentem Łodzi zostaje Maurycy Taubwurcel; funkcję pełni do 1878 r.
  • Zniesienie przez carat samorządu miejskiego, rozwiązanie Rady Miejskiej oraz rozpoczęcie rusyfikacji szkolnictwa
  • Powstanie Łódzkiego Towarzystwa Gazowego i rozpoczęcie (13 lipca) oświetlania gazowego ulic; pierwsze latarnie tego typu na ul. Piotrkowskiej
  • Otwarcie średniej szkoły technicznej zwanej Wyższą Szkołą Rzemieślniczą
  • Powstanie w Łodzi zboru baptystów (dziś kancelaria i miejsce nabożeństw mieści się przy ul. Nawrot 27)

• • Powstanie z inicjatywy Karola Scheiblera pierwszego dworca kolejowego – Łódź Fabryczna
• 1870-1900 – Okres najintensywniejszej w dziejach Łodzi rozbudowy przemysłu
• 1870
  • Rozpoczęcie budowy przez Karola Scheiblera – przy ul. św. Emilii (dziś ks. W. Tymienieckiego) – największego w Łodzi budynku przędzalni bawełny (ponad 200 m długości) według projektu Hilarego Majewskiego
• 1871
  • Oddanie – przy ul. Wolborskiej – synagogi ortodoksyjnej Alte Szil (mauretańskiej), wybudowanej według projektu Jana Karola Mertschinga; w 1900 r. zakończenie przebudowy według projektu Adolfa Zeligsona; w listopadzie 1939 r. podpalona przez Niemców, a potem rozebrana; w 1995 r. w miejscu po synagodze stanął Pomnik Dekalogu
• 1872

• • Rozpoczęcie budowy zespołu fabrycznego I. K. Poznańskiego przy ul. Ogrodowej
  • Powstanie pierwszych miejscowych banków (z inicjatywy Karola Scheiblera Banku Handlowego, udzielającego głównie kredytów handlowych, oraz Towarzystwa Kredytowego m. Łodzi)
  • Architektem miejskim zostaje mianowany Hilary Majewski; pozostaje na tym stanowisku aż do śmierci w roku 1892; przypisuje mu się duży wpływ na wygląd Łodzi w okresie jej najdynamiczniejszego rozwoju
  • Uruchomienie dwóch pierwszych publicznych łaźni przez Fryderyka Sellina – przy ul. Konstantynowskiej i ul. Średniej
• 1874
  • Powstanie drugiego w Łodzi parku – Kolejowego – przy dworcu Łódź-Fabryczna (obecnie im. Stanisława Moniuszki); pierwszym parkiem miejskim był Ogród Spacerowy Źródliska założony w 1840 r.

• 1875
  • Rozpoczęcie budowy osiedla domów robotniczych Księży Młyn przez Karola Scheiblera
• 1876
  • Zorganizowanie Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej; komendantem i prezesem został L. Grohman
  • Wybrukowanie całej ul. Piotrkowskiej "kocimi łbami"
• 1877
  • Łódź liczy 41.079 mieszkańców stałych (51.385 ogółem stałych i niestałych)

• • Oddanie zespołu pałacowego Edwarda Herbsta na rogu ulic Przędzalnianej i św. Emilii (dziś ks. W. Tymienieckiego); obecnie filia Muzeum Sztuki
  • Sprowadzenie przez drukarza Jana Petersilgego pierwszej drukarskiej maszyny cylindrycznej
• 1878
  • Prezydentem Łodzi zostaje Walerian Michał Makowiecki; funkcję pełni do 1882 r.
• 1879
  • Powstanie zakładów bawełnianych J. Heinzla i Kunitzera, później nazwanych Widzewską Manufakturą
• 1880
  • Oddanie – przy ul. Mikołajewskiej (dziś H. Sienkiewicza) – neoromańskiego kościoła katolickiego pw. Podwyższenia Świętego Krzyża, wybudowanego według projektu Franciszka Tournelle w latach 1860-1880
  • Zatwierdzenie statutu pierwszej w Łodzi spółki akcyjnej – Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych K. Scheiblera

• 1881
  • Śmierć Karola Scheiblera (13 kwietnia)
• 1882
  • Prezydentem Łodzi zostaje Władysław Pieńkowski; funkcję pełni aż do wybuchu I wojny światowej (1914 r.)
• 1883
  • Zainstalowanie pierwszych w Łodzi telefonów ("na korbkę", tarcze numerowe wprowadzono w 1929 r.); utworzenie sieci telefonicznej napowietrznej
• 1884
  • Ukazuje się (6 stycznia) pierwsza polska gazeta w języku narodowym – Dziennik Łódzki (ukazywała się do 1892 roku, następnie w latach 1919, 1931-1939 i od 1945 roku do dziś)
  • Oddanie – przy ul. Mikołajewskiej (dziś Sienkiewicza) – neoromańskiego kościoła luterańskiego św. Jana, wybudowanego w latach 1880-1884, według projektu Ludwika Schreibera; od 1945 r. kościół rzymskokatolicki Najświętszego Imienia Jezus obsługiwany przez ojców jezuitów

• • Oddanie – przy ul. Widzewskiej (dziś Kilińskiego) – neobizantyjskiej cerkwi św. Aleksandra Newskiego, wybudowanej w latach 1880-1884, według projektu Hilarego Majewskiego
  • Otwarcie pierwszego szpitala fabrycznego (im. św. Anny) – na rogu ul. Milionowej i Przędzalnianej – przy zakładach K. Scheiblera, z inicjatywy Karola Jonschera – lekarza rodziny Scheiblerów; budowę sfinansowała wdowa po największym łódzkim fabrykancie – Anna z Wernerów; od lat 50. XX wieku szpital im. Karola Jonschera
  • Posadzenie pierwszych drzewek na Rynku Nowego Miasta (obecnie Plac Wolności)
• 1885
  • Łódź liczy 55.134 mieszkańców stałych (108.450 ogółem stałych i niestałych)
• 1886
  • Powstanie pierwszej w Łodzi instytucji o charakterze naukowym – Łódzkiego Towarzystwa Lekarskiego
• 1887
  • Przebudowa budynku fabryki wyrobów wełnianych L. Meyera na Hotel Grand
  • Oddanie – przy ul. Spacerowej (dziś Aleja T. Kościuszki) – synagogi "postępowej", wybudowanej w latach 1881-1887, według projektu Adolfa Wolffa (najprawdopodobniej przy współudziale Hilarego Majewskiego); zniszczona w listopadzie 1939 r. przez hitlerowców
• 1888
  • Otwarcie teatru Victoria przy ul. Piotrkowskiej 67 (potem przekształconego w kino, po II wojnie światowej o nazwie Polonia)
• 1890
  • Otwarcie szpitala Izraela i Leony Poznańskich – na rogu ul. Północnej i Targowej (dziś Sterlinga); w 1898 r. zorganizowano tu pierwszy w Królestwie Polskim oddział dla chorych na gruźlicę; od lat 40. XX wieku szpital kliniczny AM (dziś UM) im. Seweryna Sterlinga
• 1891
  • Oddanie – na Rynku Nowego Miasta (dziś Plac Wolności) – neorenesansowego kościoła luterańskiego Świętej Trójcy, wybudowanego w latach 1889-1891 w miejscu budowli klasycystycznej, według projektu Otto Gehliga (przy współudziale M. J. Prokoffiewa); od 1945 r. kościół rzymskokatolicki Zesłania Ducha Świętego

• • Otwarcie pierwszej w Polsce lecznicy dla zwierząt przy ul. Milszej (dziś Mikołaja Kopernika)
  • Otwarcie pierwszego w Polsce zakładu produkującego rowery – "Wicher" W. Sierpińskiego
• 1892
  • Pierwszy na ziemiach polskich strajk powszechny (tzw. bunt łódzki)
• 1895
  • Łódź liczy 71.906 mieszkańców stałych (168.512 ogółem stałych i niestałych)
• 1896
  • Oddanie – przy ul. Jekaterynburskiej (dziś Jerzego) – cerkwi garnizonowej św. Aleksego, wybudowanej w latach 1894-1896, według projektu Franciszka Chełmińskiego; obecnie rzymskokatolicki kościół garnizonowy św. Jerzego
  • Powstanie w Łodzi zboru adwentystów (dziś kancelaria i miejsce nabożeństw mieści się przy ul. Kopcińskiego 67; istnieje też zbór przy ul. Płockiej 28 oraz Sterlinga 17/3)
• 1897
  • Oddanie – na Placu Kościelnym Starego Miasta – neogotyckiego kościoła katolickiego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wybudowanego według projektu Konstantego Wojciechowskiego w latach 1880-1897 (w miejscu świątyni drewnianej)
  • Powstanie Fabryki Nici w Widzewie (obecnie "Ariadna" SA)
• 1898

• • Uruchomienie pierwszego w Królestwie Kongresowym tramwaju elektrycznego (23 grudnia); wagony sprowadzono z niemieckiej firmy Herbrand; pierwszy przejazd z zajezdni przy ul. Tramwajowej i ulicami: Dzielną (obecnie Narutowicza), Piotrkowską – poprzez Nowy Rynek – i dalej ul. Średnią (obecnie Pomorską), do parku Helenowskiego
  • Początek służby policyjnej w Łodzi (zaczynają obowiązywać przepisy ruchu drogowego)
  • Oddanie – przy ul. Olgińskiej (dziś Piramowicza) – cerkwi św. Olgi, wybudowanej w latach 1896-1898, według projektu Franciszka Chełmińskiego
• 1899
  • Ukazuje się drukiem wydanie książkowe Ziemi obiecanej W. Reymonta, obraz Łodzi XIX-wiecznej
  • Przybycie do Łodzi Józefa Piłsudskiego (zamieszkał wraz z żoną Marią – od 3 listopada – przy ul. Wschodniej 19); wydawał tu konspiracyjne pismo Robotnik. W nocy 22 lutego 1900 r. został aresztowany przez carską policję i czasowo osadzony w więzieniu przy ul. Gdańskiej 13. W grudniu 1938 r. dawne mieszkanie Naczelnika zamieniono na muzeum.
  • Otworzenie przez Władysława i Antoniego Krzemińskich – przy ul. Piotrkowskiej 120 – pierwszego na ziemiach polskich stałego kina, zwanego Teatrem Żywych Fotografii (stosowano aparat projekcyjny systemu braci Lumière)

[edytuj] Lata 1900-1939

• 1900
  • Łódź liczy 92.286 mieszkańców stałych (283.206 ogółem stałych i niestałych)
• 1901
  • Otwarcie przez Fryderyka Sellina (28 września) Teatru Wielkiego na 1250 miejsc przy ul. Legionów 14 (spłonął w 1920 r.). W inauguracji uczestniczył m.in. Henryk Sienkiewicz

• • Rozpoczęcie budowy największego kościoła katolickiego w Łodzi (pw. św. Stanisława Kostki), który w 1920 r. zostanie podniesiony do godności katedry, zaś w 1992 r. uznany archikatedrą
  • Uruchomienie pierwszych podmiejskich linii tramwajowych (do Zgierza i Pabianic)
• 1902
  • Pierwsza na terenie zaboru rosyjskiego międzymiastowa linia telefoniczna łącząca Łódź z Warszawą
  • Poprowadzenie linii kolejowej z Warszawy do Kalisza przez Łódź
  • Otwarcie (17 września) w Kochanówce (obecnie ul. Aleksandrowska 159), z inicjatywy dr. med. Karola Jonschera Szpitala dla Psychicznie i Nerwowo Chorych "Kochanówka"; od 1953 r. Szpital im dr J. Babińskiego, od 1973 r. Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, od 1984 r. Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej; nazwa "Kochanówka" pochodzi od nazwiska Kochański – właściciela posiadłości, na której szpital wybudowano
• 1903
  • Powstanie dworca Łódź Kaliska

• • Przeniesienie Poczty Głównej do specjalnie wybudowanego po raz pierwszy dla jej potrzeb budynku przy ul. Przejazd 38 (obecnie ul. J. Tuwima), u zbiegu z ul. Widzewską (obecnie J. Kilińskiego)
  • Oddanie – przy ul. Wólczańskiej 31/33 – secesyjnej willi dla fabrykanta Leopolda Kindermanna, wybudowanej w latach 1902-1903 według projektu Gustawa Landau-Gutentegera, zachowanej do dziś, jako wzorcowy przykład obiektu secesyjnego (obecnie siedziba Miejskiej Galerii Sztuki "Pod Jabłoniami")
• 1904
  • Oddanie – przy ul. Wólczańskiej – synagogi "Litwaków", wybudowanej w latach 1899-1904, według projektu Gustawa Landau-Gutentegera; zniszczona w listopadzie 1939 r. przez Niemców
• 1905
  • Łódź liczy 117.341 mieszkańców stałych (343.944 ogółem stałych i niestałych)
  • Powstanie w Łodzi – pierwsze w imperium carskim powstanie zbrojne robotników (22-24 czerwca)
  • Oddanie – na Zarzewie – neoromańskiego kościoła katolickiego pw. św. Anny, wybudowanego w latach 1904-1905 według projektu Pawła Rübensahma (przy współudziale Henryka Femenbacha)
• 1905-1907 – Główny ośrodek ruchu rewolucyjnego
• 1906

• • Rozpoczęcie budowy (26 maja) elektrowni na placu przy ul. Targowej 1, według planów Dawida Landego. Pierwszy z dwóch turbozespołów został uruchomiony w dniu 18 września 1907 r.
  • Oddanie – przy ul. Franciszkańskiej – mariawickiego kościoła pw. św. Franciszka z Asyżu, wybudowanego według projektu Franciszka Chełmińskiego
• 1907
  • Otwarcie (17 stycznia) przez Mani Hendlisza (pradziadek Jana Jakuba Kolskiego) kina Theatre Optic Parisien przy ul. Piotrkowskiej 15
  • Początki powszechnej sieci elektrycznej w mieście (głównie w przemyśle)
• 1908
  • Początki elektrycznego oświetlenia ulic miasta; pierwsze cztery latarnie na Nowym Rynku
  • Utworzenie Łódzkiego Klubu Sportowego
  • Uruchomienie (2 października) kina Odeon przy ul. Przejazd (obecnie ul. Tuwima), od 1929 r. kino Gdynia
• 1909
  • Powołanie łódzkiego oddziału (7 marca) Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (poprzednika PTTK)

• • Rozpoczęcie budowy świątyni luterańskiej pw. św. Mateusza – przy ul. Piotrkowskiej
  • Otwarcie Teatru Polskiego (23 września) w dawnych magazynach Towarzystwa Transportowego przy ul. Cegielnianej 63 (obecnie Teatr im. Stefana Jaracza przy ul. Jaracza 27)
• 1910
  • Uruchomienie trzech nowych podmiejskich linii tramwajowych do Aleksandrowa i Konstantynowa i Rudy Pabianickiej
  • Utworzenie (5 listopada) Towarzystwa Miłośników Rozwoju Fizycznego w Widzewie, którego kontynuatorem (od 24 stycznia 1922) jest Robotnicze Towarzystwo Sportowe Widzew Łódź (obecnie Klub Sportowy Widzew Łódź SA)
• 1911
  • Debiutanckie teksty Juliana Tuwima w "Gazecie Łódzkiej"
  • Otwarcie (3 września) przy ul. Piotrkowskiej 67 teatru kinematograficznego Casino (obecnie kino Polonia)
• 1912
  • Otwarcie przy ul. Krótkiej (obecnie Romualda Traugutta) siedmiopiętrowego hotelu Savoy, według projektu wiedeńskiego architekta Salomona Ringera. Był to najwyższy budynek w Łodzi do 1951 roku, kiedy to powstał wieżowiec TVP Łódź.
  • Oddanie – przy ul. Piotrkowskiej – neogotyckiego kościoła katolickiego pw. św. Stanisława Kostki (który w 1920 r. zostanie podniesiony do godności katedry, zaś w 1992 r. uznany archikatedrą), wzniesionego według projektu spółki "Wende Zarske" (z pewnymi korektami Józefa Dziekońskiego i Sławomira Odrzywolskiego), w latach 1901-1912
• 1914
  • Łódź liczy 213.564 mieszkańców stałych (477.862 ogółem stałych i niestałych)

• • Bitwa pod Łodzią (na przełomie listopada i grudnia) pomiędzy armią niemiecką i rosyjską – jedna z większych bitew I wojny światowej na froncie wschodnim
  • Wkroczenie wojsk niemieckich do Łodzi (6 grudnia)
• 1914-1918 – Okupacja niemiecka (do 11 listopada 1918 roku); dewastacja fabryk przez wojska niemieckie
• 1915
  • Powiększenie przez Niemców obszaru miasta o Bałuty (liczące ok. 100 tys. mieszkańców), Widzew, Radogoszcz, Żabieniec, Zarzew, Dąbrowę, Chojny, Rokicie. Obszar miasta powiększył się o 1.503 ha.
  • Premierowy Koncert Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej (17 lutego) w Grosses Theater przy ul. Konstantynowskiej (dziś Legionów), której założycielem i pierwszym dyrygentem był Tadeusz Mazurkiewicz; to druga po Filharmonii Narodowej najstarsza stała orkiestra w Polsce
• 1917
  • Otwarcie (11 października) przy ul. Piotrkowskiej 150 pierwszej w Łodzi Biblioteki Publicznej. W 1918 roku bibliotekę przeniesiono do budynku przy ul. św. Andrzeja 14. Obecnie jest to Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego przy ul. Gdańskiej 100/102.
• 1918
  • Rozbrajanie Niemców, ostatni dzień okupacji miasta (11 listopada); odzyskanie niepodległości po 125 latach niewoli (ostatni transport niemieckich żołnierzy opuszcza Łódź 20 listopada)
• 1919
  • Utworzenie (w sierpniu) województwa łódzkiego, ze stolicą w Łodzi
  • Wprowadzenie – jako pierwsze miasto w Polsce – powszechnego, bezpłatnego obowiązku nauczania w zakresie szkoły powszechnej
  • Pierwszym Prezydentem Łodzi w II RP (od 27 marca) zostaje Aleksy Rżewski; funkcję pełni do lipca 1923 r.
• 1920
  • Masowy udział łodzian w obronie stolicy przed bolszewikami
  • Utworzenie Diecezji Łódzkiej (w 1992 roku otrzyma ona status Archidiecezji)
  • Wkopanie kamienia węgielnego pod budowę pierwszej w Łodzi szkoły powszechnej przy ul. Kopcińskiego
• 1921

• • Fuzja zakładów Scheiblera z zakładem włókienniczym L. Grohmana; dzięki temu powstanie największego przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego w Polsce
  • Łódź odwiedza (21 maja) nuncjusz apostolski, kardynał Achille Ratti (6 lutego 1922 wyniesiony na Stolicę Piotrową jako papież Pius XI)
• 1922
  • Otwarcie pierwszej dziecięcej placówki biblioteki publicznej
  • Uruchomienie (9 kwietnia) nowej podmiejskiej linii tramwajowej do Ozorkowa, jako trakcji parowej (w 1926 elektryfikacja linii)
• 1923
  • Odsłonięcie (1 maja) w parku na Zdrowiu pomnika – kolumny rewolucjonistów – ku czci łódzkich robotników, którzy powstali zbrojnie i polegli podczas strać z wojskiem i policją carską w 1905 roku. Kolumna zniszczona została przez niemieckich okupantów w 1939 roku. Obecnie w tym miejscu znajduje się Pomnik Czynu Rewolucyjnego, odsłonięty w 1975 roku.
  • Prezydentem Łodzi zostaje (w lipcu) Marjan Cynarski; funkcję pełni do kwietnia 1927 r.
  • Powstaje fabryka mydła i kosmetyków Hugo Guttel przy ul. Wólczańskiej 17; od 1929 PIXIM, od 1954 Ewa, a od 1971 r. Pollena-Ewa
• 1925
  • Odsłonięcie (22 marca) przed łódzką katedrą Grobu Nieznanego Żołnierza. Nabożeństwo, podczas którego odsłonięto pomnik, celebrował biskup Wincenty Tymieniecki. W uroczystości uczestniczył m.in. minister Spraw Wojskowych – gen. dyw. Władysław Sikorski

• • Powstanie (13 września) lotniska pasażerskiego Łódź-Lublinek
  • Uruchomienie połączenia kolejowego z Kutnem i Płockiem
  • Rozpoczęcie budowy wodociągów i miejskiej kanalizacji według projektu inżyniera Williama H. Lindleya z 1909 roku, którą nadzoruje inżynier Stefan Skrzywan; od maja 1925 do 1939 r. powstaje 71 km sieci wodociągowej i ponad 105 km kanałów, do których przyłączono 2.709 nieruchomości
• 1926
  • Utworzenie miejskiego Archiwum Akt Dawnych (obecnie Archiwum Państwowe w Łodzi)
• 1927
  • Po śmierci Marjana Cynarskiego obowiązki prezydenta Łodzi od kwietnia do listopada pełni wiceprezydent Wacław Maksymilian Józef Wojewódzki (był też komisarzem rządowym miasta od lipca 1933 do lipca 1935)
  • Prezydentem Łodzi (od listopada) zostaje Bronisław Ziemięcki; funkcję pełni do lipca 1933 r.
  • Powstanie pierwszego pełnometrażowego filmu o Łodzi pt. Łódź, miasto pracy, zrealizowanego przez Edwarda Puchalskiego; premiera w kinie Luna (27 września) przy ul. Przejazd 1 (obecnie Tuwima)
  • Uruchomienie nowej podmiejskiej linii tramwajowej do Tuszyna
• 1928
  • Utworzenie w Łodzi oddziału warszawskiej Wolnej Wszechnicy (prywatnej szkoły wyższej); była to pierwsza wyższa uczelnia w Łodzi, dająca początek Uniwersytetowi Łódzkiemu
  • Oddanie – przy ul. Piotrkowskiej – neoromańskiego kościoła luterańskiego pw. św. Mateusza, wybudowanego w latach 1909-1928, według projektu Johannesa Wende (przy współudziale Franza Schwechtena)
  • Rozpoczęcie budowy gmachu sądu przy pl. Henryka Dąbrowskiego
  • Usytuowanie (15 września) na rynku Bałuckim mety jednego z etapów inauguracyjnego Biegu Dookoła Polski (obecnie Tour de Pologne)
  • Umieszczenie (w listopadzie) przez Magistrat Miasta na rogu ul. Andrzeja i Piotrkowskiej pierwszego w mieście kosza na śmieci
• 1929
  • Uruchomienie pierwszej w Polsce automatycznej centrali telefonicznej PAST
  • Powołanie do życia Łódzkiego Klubu Lotniczego, który z czasem przekształci się w Aeroklub Łódzki
  • Uruchomienie nowej podmiejskiej linii tramwajowej do Lutomierska
• 1930

• • Postawienie na Rynku Nowego Miasta (Plac Wolności) pomnika Tadeusza Kościuszki, naczelnika Insurekcji z 1794 r. (zniszczony przez Niemców, odbudowany w 1960 r.)
  • Uruchomienie łódzkiej stacji radiowej; pierwsza siedziba, obok której stanęły dwa maszty o wysokości 30 m, mieści się przy ul. Inżynierskiej
  • Otwarcie (13 kwietnia) w dawnym ratuszu przy Placu Wolności 1 pierwszej stałej wystawy Miejskiego Muzeum Historii i Sztuki im. Juliana i Kazimierza Bartoszewiczów. Po II wojnie światowej muzeum zmieniło swą siedzibę na pałac Poznańskiego przy ul. Więckowskiego 36, gdzie mieści się po dziś dzień. W 1950 r. muzeum zostało przejęte przez państwo i otrzymało nazwę Muzeum Sztuki w Łodzi.
• 1931
  • Powstanie Muzeum Przyrodniczo-Pedagogicznego i Muzeum Etnograficznego
  • Oddanie nowego odcinka linii kolejowej na trasie Łódź Widzew – Zgierz
• 1933
  • Komisarzem rządowym miasta (od lipca) zostaje Wacław Maksymilian Józef Wojewódzki; funkcję pełni do lipca 1935 r.
• 1934
  • Uruchomienie tzw. luxtorpedy (pociąg ekspresowy napędzany silnikiem spalinowym), który pokonywał odcinek z Łodzi do Warszawy w 88 minut
• 1935
  • Tymczasowym Prezydentem Łodzi (od lipca) zostaje Wacław Głazek; funkcję pełni do czerwca 1936 r.
• 1936
  • Tymczasowym Prezydentem Łodzi (od czerwca) zostaje Mikołaj Godlewski; funkcję pełni do marca 1939 r.
  • Zatwierdzenie (5 czerwca) funkcjonującego do dziś herbu miasta Łodzi (na podstawie godła z pieczęci używanego w latach 1577-1817)
  • Oddanie – na Widzewie (przy ul. Niciarnianej) – kościoła katolickiego pw. św. Kazimierza, wybudowanego w latach 1925-1936 według projektu Józefa Kabana
• 1938

• • Wmurowanie kamienia węgielnego (14 maja) pod Gmach-Pomnik Miejskiej Biblioteki Publicznej im. J. Piłsudskiego na rogu ulic Gdańskiej i Kopernika (obecnie jako WiMBP im. J. Piłsudskiego). Do wybuchu wojny gmach stanął w stanie surowym. Po II wojnie światowej Bibliotece Miejskiej, decyzją Zarządu Miejskiego z dnia 30 grudnia 1949 roku, nadano imię Ludwika Waryńskiego. Imię to Biblioteka nosiła do roku 1990.
  • Oddanie – przy ul. Łąkowej – kościoła katolickiego pw. Matki Boskiej Zwycięskiej, wybudowanego w latach 1926-1938 według projektu Józefa Kabana (jako wotum łodzian za zwycięstwo w wojnie polsko-bolszewickiej)
• 1939
  • Ostatnim Prezydentem międzywojennej Łodzi (od 3 marca) zostaje Jan Kwapiński; funkcję pełni do 4 września 1939 r.
  • W przededniu wybuchu II wojny światowej miasto zamieszkuje około 672 tys. osób wśród których jest 34,4% ludności żydowskiej (231 tys. osób) oraz 86 tys. Niemców
  • Zacięte walki Armii "Łódź" (1-6 września) w rejonie Łodzi (utworzono ją 23 marca; liczyła ok. 80 tys. żołnierzy)

[edytuj] Lata 1939-1945

• 1939
  • Wkroczenie wojsk niemieckich do Łodzi (9 września) i początek okupacji. Przez półtora miesiąca Łódź pełni funkcję czasowego ośrodka niemieckiej administracji wojennej zajętymi terenami polskimi (m.in. druk rozporządzeń, gazet, itp.)
  • Utworzenie i ustalenie granic Generalnego Gubernatorstwa (26 października) oraz włączenie (na skutek protestów łódzkich Niemców) Łodzi (niem. Lodsch) do III Rzeszy, w obrębie tzw. "Kraju Warty" (Wartheland).
  • Spalenie wszystkich większych łódzkich synagog, za wyjątkiem synagogi Wilker Shul, którą spalono w połowie 1940 roku.
  • Stworzenie i zatwierdzenie przez Fredericha Übelhöra (10 grudnia) projektu budowy zamkniętej, ściśle izolowanej, dzielnicy żydowskiej
• 1940

• • Utworzenie przez okupantów (mocą zarządzenia prezydenta policji w Łodzi - Johanna Schäfera - z dn. 8 lutego 1940 r.) getta dla Żydów - jako pierwszego na ziemiach polskich włączonych do Rzeszy; w Ghetto Litzmannstadt obejmującym obszar 4 km kw. Bałut i Starego Miasta przebywało w zamknięciu łącznie ok. 200 tys. osób
  • Wymordowanie przez Niemców w ramach tzw. T4 Aktion ("eutanazji osób niepełnowar