Pająk w kulturze
Z Wikipedii
Pająk wyimaginowany, urojony – tłumaczenie z włoskiej wersji Ragno (immaginario)
Pająk jest zwierzęciem, który poprzez swoje cechy charakterystyczne, pobudził ludzką wyobraźnię i wszedł, często jako istota legendarna, do folkloru i mitologii różnych ludów. Pośród licznych przekazów dotyczących pająków, wyróżniają się w szczególności mit o Arachne i fenomen tarantyzmu.
Pająk, tak jak wąż, powiązany jest zarówno z symboliką pozytywną, jak i negatywną. Przede wszystkim wyróżnia się swoją pracowitością, oraz precyzją wykonywania pajęczyny. Stąd wywodzą się liczne mity, w których te charakterystyki stały się ważnym odniesieniem narracyjnym, a nawet potraktowane zostały jako mające znaczenie moralne. Innym aspektem, tym razem negatywnym, jest niebezpieczeństwo, jakie potencjalnie niesie ze sobą pająk – drapieżnik, często posiadający truciznę – który dzięki swej nici lub polowaniu, zapewnia sobie pożywienie, pożerając jeszcze żyjącą ofiarę po uprzednim jej sparaliżowaniu.
Spis treści |
[edytuj] Pająk jako symbol pozytywny
[edytuj] Pająk – twórca i dawca ognia
Poza kulturą zachodnią, pająk widziany jest przez wiele ludów jako byt stwórczy, od którego pochodzi świat lub jako dobroczyńca ludzkości, który dał jej ogień, spełniając w ten sposób rolę Prometeusza z mitologii greckiej. Należy jednak zaznaczyć, iż pomimo tego, że kojarzymy to z dobrze nam znanym mitem o półbogu greckim, nie miał on żadnego wpływu na ukształtowanie się tej wizji.
Nereau – władca pająków, czczony na wyspach Mikronezji Lauru - jest najbardziej typowym przykładem pająka stworzyciela w swoich dwóch aspektach: Pająka Starego i Pająka Młodego. Są różne wariacje tego mitu, ale jedną z najbardziej rozpowszechnionych jest ta, mówiąca, że Stary Pająk stwarza niebo i ziemię z muszli. Zaraz potem nakazuje wodzie połączyć się z piaskiem i dzięki temu z ich związku rodzą się żyjątka morskie: polip, węgorz oraz Nereau - Pająk Młody. Jego zadaniem jest przemieniać obłąkanych i niemych w normalne istoty ludzkie. Jego bóstwo objawia się więc nie tylko w potędze stwarzania, ale również w umiejętności nadania mowy. Mniej więcej to samo można powiedzieć o kobiecie-pająku Biliku adorowanej na Andamanach (Ocean Indyjski) jako stwórczyni oraz dawczyni ognia. Według legendy, pewnego dnia postanowiła stworzyć Ziemię oraz człowieka. Zadowolona ze swojego dzieła przyniosła ludziom ogień i światło. W Indiach pająk, choć nie jest postrzegany jako stwórca, powiązany jest z wszechświatem poprzez pajęczynę, która odzwierciedla porządek kosmiczny. Staje się dzięki temu symbolem porządku, przeciwstawianemu chaosowi. Związek pająków z mitem ognia jest najczęściej występującym wątkiem w kulturach pierwotnych, obok mówiącego o jego pochodzeniu z uniwersum. W mitologii afrykańskiej człowiek-pająk imieniem Yiyi przyniósł ludziom ogień prosto z nieba, a w Ameryce Północnej znana była przygodowa historyjka o tym jak pająkowi udało się przynieść ogień w kubku.
[edytuj] Pająk totemiczny i pająk wróżący pomyślność
(totemiczny - związany z relacją człowieka z jego przodkiem zwierzęcym lub roślinnym) Pająk u australijskich Aborygenów, poprzez swoje przymioty wzywa do ograniczenia chciwości, wskazując na swą nić, iż przedmioty przydatne mogą też być piękne i artystyczne. Pająk w szamanizmie może reprezentować totem, być mądrym przewodnikiem-duchem, który pozostawiony tymczasowo w świecie zmarłych, pojawia się w wizji szamana. W Chinach zobaczenie pająka oznacza rychłe przyjście szczęścia, na przykład powrót syna marnotrawnego. Pozostawienie przy życiu pająka podczas wyprzątania z domostwa insektów ma w niektórych kontekstach kultury europejskiej znaczenie pozytywne, czego dowodem jest używane do dziś przysłowie angielskie: („If you wish love and thrive, let a spider run alive” - „Jeśli pragniesz miłości i sukcesu, pozwól pająkowi odejść żywemu”)
[edytuj] Pająk magiczny i taumaturgiczny
(taumaturgia - moc czynienia cudów; magia; gr.thaumatourgía 'cudotwórstwo'). W niektórych kulturach pająk balansuje pomiędzy byciem realnym a wyobrażonym stworzeniem, ludzie wyposażyli go w atrybuty mocy magicznych. Wedle tego pająk może przybierać postać np. szamana czy uzdrowiciela. Moce magiczne pająka zostały udokumentowane w niektórych „przepisach” medycyny popularnej wśród dawnej ludności a nawet i dziś na wsiach czy wśród starszych pokoleń. Według jednego z nich, by pozbyć się gorączki trzeba rozłupać orzech i do środka włożyć żywego pająka i taki amulet nosić przez 48 godzin. Inne zalecenie mówi o tym, by podać obłożnie choremu pająka do zjedzenia. Jeśli go zje, to wyzdrowieje z choroby. Podobna praktyka była zalecana kobietom karmiącym, którym zamiast chininy dawano do zjedzenia pajęczynę, by ich dziecko nie zostało zakażone podczas karmienia piersią. Generalnie, amulety z pająków były uważane za skuteczne. W dawnych czasach w aptece można było dostać między innymi składnikami także pajęczynę. Istniało też przeświadczenie, że zabicie pająka, który nas ukąsił, zgniecenie go i przyłożenie do zadanej przez niego rany, stanowi antidotum przeciwko truciźnie, która wpłynęła poprzez to ugryzienie do naszej krwi. Z tym połączona jest negatywna wizja mocy magicznych pająka, uwidaczniająca się w fenomenie tarantyzmu. Pająki jako element medyczny, zszywają rozdartą skórę. Obraz pająków pokrywających ciało ludzkie pozostaje tu w kontraście z naszym postrzeganiem takiej wizji, która budziłaby w nas obrzydzenie i strach. Podobne atrybuty magiczne i te z medycyny ludowej spotykają się też poza sferą folkloru, przede wszystkim w kinie i literaturze, z tym, że już nie w charakterze antropologicznym, lecz by po prostu wzmocnić i uatrakcyjnić akcję. W „Supergirl” z 1984 w reżyserii Jeannot Szwarc, pająk w łupinie orzecha jest „przepisem” na miłość. W momencie, gdy zwierzę wyjdzie ze skorupki, ofiara jego czaru zakocha się w pierwszym człowieku, którego spotka na swej drodze.
[edytuj] Pająk jako symbol negatywny
[edytuj] Potwór niepewny, cierpliwy i trujący
Negatywne postrzeganie pająka jest znane na każdym kontynencie, mimo że najbardziej zakorzeniona wydaj się być na Zachodzie i wśród ludności pustynnych. Pochodzi prawdopodobnie ze strachu atawicznego człowieka (pochodzącego, pojawiającego się już u przodków) w konfrontacji z pająkiem. Świadomość, że na jego ugryzienie, pomijając fakt bólu mu towarzyszącemu i często trującemu (jeśli nie śmiertelnemu, co też się zdarzało) musi nastąpić szybka reakcja. Do tego, że pająk postrzegany jest jako niepewny, przyczyniła się jego cierpliwość w oczekiwaniu na swą zdobycz oraz inteligencja wykazywana w różnych technikach polowania (od pajęczyny do mimikry, czyli upodabniania się do otoczenia), jego zwinność, i szybkość ruchów. Wszystkie te czynniki zwiększają w naszych oczach zagrożenie z jego strony przy ewentualnym spotkaniu z człowiekiem. Ta wizja, początkowo tylko instynktowna i psychologiczna, powoli stawała się integralną częścią różnych aspektów kultur ludów, które ją podzielały. Dlatego też pająk osiąga swą specyficzną fizjonomię i rolę w mitach i religiach. Wiele społeczności przewidywało specjalne rytuały, by uwolnić się od toksyn pająka, lub by go uspokoić, oddalić (w tym przypadku nie zabijano go, gdyż uważany był za istotę boską lub półboską). W ten kontekst wpisuje się tarantyzmu znany w południowych Włoszech. Z czasem pająk pojawia się też w innych sektorach: sztuki, literatury, muzyki, aż do najbardziej współczesnych w kinie i telewizji.
[edytuj] Pająk gigant
Największym pająkiem na świecie jest pająk Golia, żyjący w Ameryce Południowej. Może mierzyć nawet do 30 cm! W prehistorii jego przodkiem był arachid (grupa pajęczaków) z rodziny tarantuli, który mierzył 60 cm. Pająk poprzez swoje cechy charakterystyczne często używany jest jako element scenograficzny w filmach, najczęściej horrorach, gdyż sama jego obecność wprowadza ponurą i tajemniczą atmosferę do miejsca, w którym zostaje pokazany. Zazwyczaj są to zamki, krypty, podziemia, ogólnie miejsca opuszczone i przez to pokryte sieciami pajęczyn.
[edytuj] Pająk jako symbol ambiwalentny
[edytuj] Pająk trickster
Trickster (pol. szachraj, przechera) – w religioznawstwie nazwa archetypu boga-żartownisia, przechery, czasem również półboga lub śmiertelnika, który przeciwstawia się ustalonym normom, działa wbrew ustalonemu porządkowi. Słowem tym określa się również przez analogię typ postaci literackiej lub nawet, w świecie realnym, typ osoby, która pełni podobną rolę w danym środowisku. Rolę, jaką pełni Trickster w różnych mitologiach jest łamanie zasad i dbanie o powtarzanie się cyklu tworzenia i niszczenia. Trickster to łotrzyk, który zmienia swoją postać, kłamie, oszukuje lub kradnie, będąc jednak często pozytywną lub przynajmniej ambiwalentną postacią mitów. Zwykle, choć nie zawsze, przynosi również humor i śmiech. W niektórych mitologiach niedoskonałości świata materialnego tłumaczy się tym, że to szachraj stworzył świat niezgodnie z poleceniami głównego bóstwa, lub w jakiś inny sposób przeszkodził w tym, by dzieło stworzenia było doskonałe. W różnych mitologiach rolę tą pełnią: nordycki Loki, grecki Hermes i Prometeusz, rzymski Merkury, afrykański Anansi. W mitach związanych z chrześcijaństwem rolę trickstera pełnią np. ludowe diabły. Tak jak Trickster, pająk zawiera zarówno złe, jak i dobre konotacje, przez co jawi się jako istota ambiwalentna, dwuznaczna, niejasna, nieprzewidziana. Uosabia, tak jak każdy Trickster, próbę usystematyzowania przez człowieka kategorii Dobra i Zła. Pająk Trickster udokumentowany jest w niektórych religiach Afryki zachodniej. Nabiera szczególnego znaczenia u ludów Hausa, Bantu, czy Twi oraz Akan zamieszkujących tereny dzisiejszej Ghany. Pojawia się jako postać Anansiego, który jest uważany na stwórcę świata, a później też za dawcę kultury. Jego wyczyny są tematem wielu opowiadań ludowych. Anansi zachowuje się jak człowiek, ale przybiera postać pająka i mieszka w społeczności zwierząt. Symbolizuje zdolność człowieka do odnoszenia zwycięstw pomimo przewagi przeciwnika. Historie o nim pozwalają wierzyć, że nawet najsłabszy człowiek może zwyciężyć w starciu z silnym przeciwnikiem, dzięki swojemu sprytowi i sile rozumu. Anansi był najczęściej wyobrażany w postaci pająka (pajęczyna symbolizuje tu ustne opowieści, przekazywane z pokolenia na pokolenie). To bóg znany także w pewnych rejonach Karaibów, do których przewożono niewolników z Afryki, słynął z mądrości i przebiegłości. Pierwotnie przypisany do stwórcy świata - występuje jako przedstawiciel i posłaniec swojego ojca, boga nieba Nyame - zasłynął jako bohater, który sprytem i oszustwem wygrywa z innymi. Jego wyczyny są tematem opowieści ludowych wzbogacanych nawet w Indiach Zachodnich. W przypowieściach i bajkach w książkach wydanych w Ghanie Anansi jest przedstawiany jako kulturowy bohater, odpowiedzialny za to, że inni widzą rzeczy takimi, jak on chce, żeby je widzieli, Trickster i oszust, który za swoje wybryki musi zapłacić wstydem i zostać ukarany.
[edytuj] Pająk - duchowy przewodnik do świata zmarłych
Pająk ma także konotacje związane z duszą. W Europie rozpowszechnione jest wierzenie, że może ona opuścić nas na chwilę podczas snu, by potem znów powrócić przez usta w formie pająka. W innych tradycjach pająk widziany był jako przewodnik do świata zmarłych, lub też dusze przebywały jezioro w krainie śmierci na barkach zrobionych z jego pajęczyny. Ona właśnie w folklorze Ameryki Południowej jest środkiem transportu ze świata niższego do wyższego.
Pajęczyna – każda nić ma swe przeznaczenie. Eliade w swojej książce ‘Traktat o historii religii” napisał, że tkać nie znaczy tylko wyznaczać komuś jego przeznaczenia (na płaszczyźnie antropologicznej) i łączyć różne rzeczywistości (na płaszczyźnie kosmologicznej), ale oznacza też stwarzanie, sprawianie, że wyjdzie się z własnej istoty, jak robi to pająk konstruując z siebie własną nić. W obrazie pajęczyny wielu ludów współistnieją więc archetypy: stwarzania, mostu, przeznaczenia. Pajęczyna jest idealna, upleciona w sposób doskonały, bez żadnych niedociągnięć. Stąd też wypływa kolejne stwierdzenie w dialektyce, iż słowa mogą zamknąć w pułapce rozmówcę, tak jak pająk, dzięki swej misternie utkanej sieci, więzi w niej swoją ofiarę.
Kiedy pająk tka życie człowieka. Tkanie pająka, podążając za interpretacją folklorystyczną dokonaną przez wielu antropologów, jest ściśle powiązane z ideą wrzeciona (w mitologii greckiej Mojry - córki Nocy: Kloto, Lachesis, Atropos przędą nić żywota ludzkiego, którą w końcu najstarsza z nich, nieubłagana Atropos, przecina w godzinę śmierci.) – życia uprzędzonego od narodzin do śmierci. Nawet w medycynie metafora pająka, który przędzie swą nić symbolizuje życie, złożoność ciała ludzkiego. Hipokrates użył w jednym ze swoich dzieł wyrażenia „utkał pajęczynę”, mając na myśli „uformował sieć żył”. Pewnien fundament naukowy ma także dawniej popularne przykładanie pajęczyny do ran w celu uniknięcia zakażenia. Faktem jest, że pajęczyna ma właściwości antybakteryjne.
[edytuj] Pająk w sztuce
Pająk jest jednym ze zwierząt przedstawionych na słynnych rysunkach z Nazca w Peru. Faktycznie, jednym z wielu znajdujących się tam malowideł jest przedstawienie ogromnego pająka z 40-metrowymi odnóżami. Przypuszcza się, że te malowidła pełniły u Indian Nazca funkcje magiczno-religijne.
Na jednym z alegorycznych obrazów Paolo Veronese (La Dialettica, XVI w.) personifikacja kobieca trzyma między rękoma pajęczynę, na której zatrzymuje swój wzrok. Jej gest symbolizuje słowa, którymi biegły dialektyk jest w stanie opleść swego rozmówcę. Także na obrazie Meduza Rubensa pojawiają się dwa pająki wraz z wężami, salamandrą i skorpionem (na dole po lewej).
Rzeźbiarka Louise Bourgeois często przedstawia pająki z twarzą kobiecą. Łączy się to znakomicie z kultem kobiety-pająka, bogini-stwórczyni Indian Amerykańskich. Znana jest jej figura w brązie, przedstawiająca pająka płci żeńskiej z około 9-metrowymi nogami, mająca pod brzuchem torbę z 26 jajami. Dla artystki ta figura jest ambiwalentna, ponieważ jest pułapką dla innych, ale równocześnie matką. Symbole tutaj obecne to: macierzyństwo, kobiecość łącząca naturę ludzką ze zwierzęcą oraz potworność.
Najbardziej znaną postacią z komiksów o pająkach jest bez wątpienia Peter Parker, który został ukąszony przez pająka, na którym przeprowadzano badania genetyczne i zyskał dzięki temu wyjątkowe zdolności.
[edytuj] Pająk w muzyce
Popularne na południu Włoch tańce jak pizzica i tarantella narodziły się jako egzorcyzmy spełniane na tarantystach, owładniętych szałem w wyniku fikcyjnego lub rzeczywistego ukąszenia przez tarantulę.
[edytuj] Człowiek-pająk w folklorze
Jest to stworzenie częściowo mające charakterystyki ludzkie, a częściowo cechy pająka. W zależności od rejonu geograficznego i ludu, jego wygląd, funkcje i symbolika mogą się różnić.
[edytuj] Człowiek-pająk azjatycki
W Azji, a szczególnie w rejonie Oceanu Indyjskiego istoty te pojawiają się w różnych epizodach mitologicznych. W niektórych z nich są bytami boskimi, spełniającymi rolę fundamentalną dla stworzenia wszechświata, Ziemi, życia oraz rodzaju ludzkiego. Jest też dostrzegalne znaczenie negatywne np. w wierzeniach japońskich pod nazwą Emishi.
[edytuj] Człowiek-pająk północnoamerykański
Indianie Ameryki Północnej łączyli go, tak jak Azjaci, z powstaniem świata. Widoczne jest to zwłaszcza w opowieściach Indian Hopi. Oprócz tego obecna była też kobieta-pająk np. u Indian Navajo, dla których była ona przodkiem rodzaju ludzkiego. Interpretowane antropologicznie mity o człowieku-pająku pośród rdzennej ludności Ameryki Północnej, zdają się zachowywać w pamięci czasy prehistoryczne, rekonstruując w prosty sposób proces ewolucji człowieka.
[edytuj] Człowiek-pająk euro-amerykańki
W dzisiejszej kulturze europejskiej i amerykańskiej pająk obecny jest przede wszystkim w kinie, komiksach, literaturze oraz grach video i komputerowych grach fabularnych. Dużą rolę odgrywa tu marketing. Producenci zasypują rynki zabawkami w kształcie pająków, często poruszających się, mających ogromne szczypce, wystawiających języki. Od kilku a nawet kilkunastu lat na rynku obecny jest z różnymi okresami popularności Spiderman, który jest człowiekiem, ale posiada umiejętności nabyte od genetycznie zmodyfikowanego pająka.
| Lądowanie z turbulencjami: Lech Kaczyński przybył do Seulu |
Prezydent RP Lech Kaczyński przybył około godz. 5.50 rano czasu polskiego do Seulu. Wizyta w Korei Południowej jest ostatnim etapem podróży prezydenta po Azji. |
| Marcinkiewicz na Platformie do Strasburga |
Były premier Kazimierz Marcinkiewicz na pierwszym miejscu warszawskiej listy PO do Parlamentu Europejskiego. Taki wariant rozważają liderzy partii - dowiedziała się „Gazeta” |
| Dalajlama w Polsce |
Dziś początek wizyty XIV Dalajlamy, duchowego i politycznego przywódcy Tybetańczyków, laureata Pokojowej Nagrody Nobla i jednego z największych żyjących autorytetów moralnych. |
| Człowiek, mnich, dalajlama |
Dla Zachodu XIV Dalajlama Tenzjin Gjaco jest laureatem Pokojowej Nagrody Nobla, współczesnym Gandhim, moralnym autorytetem konsekwentnie głoszącym ideę miłości, szacunku i odpowiedzialności za wszystkie żywe istoty i za całą Ziemię. |
| "Żeby móc tak mówić, trzeba być nieskazitelnym bohaterem" |
- Żeby używać takich słów, trzeba mieć autorytet, który mają postacie pomnikowe. Trzeba być nieskazitelnym bohaterem - tak Radosław Sikorski skomentował wypowiedź prezesa PiS. Jarosław Kaczyński stwierdził dziś, że "13-letnie dziewczynki wytrzymywały tortury gestapo, a Niesiołowski sypał". |
| Lech Wałęsa o UE: Ja, rewolucjonista trochę tu porozrabiam |
W Brukseli odbyło się dziś pierwsze spotkanie grupy refleksji w sprawie przyszłości Unii Europejskiej. Uczestniczący w nim Lech Wałęsa zapowiedział, że jako "stary rewolucjonista" będzie zadawał prowokacyjne pytania i "jeśli go nie wyrzucą, to trochę porozrabia". |
| Dalajlama: Uczę się polskiej determinacji i siły woli |
Określenie "Polska" towarzyszy mi od dzieciństwa; kiedy tylko tu jestem uczę się polskiej determinacji i siły woli - mówił w wywiadzie dla radiowej "Jedynki" Dalajlama XIV. Jutro duchowy przywódca Tybetańczyków przyjeżdża do Polski. |
| Bondaryk: Otrzymałem od PTC ok. 450 tys. zł |
Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego Krzysztof Bondaryk wydał w czwartek oświadczenie. Poinformował w nim, że wysokość uzyskanych przez niego świadczeń od spółki PTC z tytułu zakazu konkurencji, nagrody rocznej i ekwiwalentu za urlop wyniosła ok. 450 tys. zł. |
| Radni PO chcą zmienić nazwę pl. Defilad |
Skansen PRL-u w centrum Warszawy ma szansę zmienić nazwę na bardziej romantyczną. Radni Platformy Obywatelskiej chcą przemianować pl. Defilad na pl. Fryderyka Chopina. Klub PiS jest tym pomysłem zachwycony. |
| Zuchwały napad na bank |
Dwóch mężczyzn w kominiarkach w środku dnia sterroryzowało kasjerkę banku i uciekło z pieniędzmi. |
