Policja Państwowa

Z Wikipedii

Oddział Policji Państwowej przeznaczony do pościgu za uzbrojonymi przestępcami. Lata 30.

Policja Państwowa – (w skrócie PP) umundurowana i uzbrojona organizacja pełniąca funkcje porządkowe oraz antykryminalne na terenie Polski w latach 1918 - 1939.

System ochrony bezpieczeństwa w II Rzeczpospolitej kształtował się w latach 1918 – 1923, zaś ukoronowaniem tego procesu było wydanie Rozporządzenia Prezydenta RP o Policji Państwowej z 1928 roku, kiedy organizacja instytucji została ustalona ostatecznie i w takiej formie dotrwała do września 1939 roku.

[edytuj] Historia działalności

Organizacja została utworzona w Polsce na mocy ustawy z dnia 24 lipca 1919 roku o policji państwowej (Dz.Pr.P.P. 1919 nr 61 poz. 361), która dokonała unifikacji wcześniej istniejących formacji policyjnych Milicji Ludowej, powołanej dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego w dniu 5 grudnia 1918 r. i Milicji Komunalnej, powołanej dekretem Naczelnika Państwa w dniu 9 stycznia 1919 r.

Postanowienia ustawy odnosiły się początkowo tylko do obszaru b. Królestwa Polskiego. Na terenach pozostałych zaborów tworzone były przez dzielnicowe ośrodki polityczne odrębne formacje policyjne. W byłym zaborze pruskim Straż Ludowa, później Żandarmeria Krajowa, a w byłym zaborze austriackim Żandarmeria Krajowa. Wzorowały się na doświadczeniach organizacyjnych byłych państw zaborczych. Utworzono odrębne Policję Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego, Policję Państwową Litwy Środkowej oraz Policję Górnego Śląska i Milicję Górnośląską na Śląsku w okresie plebiscytowym. Unifikacja formacji policyjnych na obszarze II Rzeczypospolitej następował stopniowo. Wcielenie galicyjskiej Żandarmerii Krajowej i Policji Polowej do Policji Państwowej nastąpiło 1 grudnia 1919 r., ale rozciągnięcie mocy obowiązującej wyżej wspomnianej ustawy na obszary Małopolski Wschodniej i Zachodniej nastąpiło dopiero w I kw. 1920 r. W lipcu tego roku ustawę zaczęto stosować na terenie Wielkopolski i Pomorza. Na terenach wschodnich obowiązywała od 8 stycznia 1921 r., zaś na obszarze Wileńszczyzny z dniem 18 lipca 1922 r. Na Śląsku powstała natomiast autonomiczna Policja Województwa Śląskiego powołana rozporządzeniem wojewody śląskiego w dniu 17 czerwca 1922 r. W latach 20. XX wieku wielokrotnie podejmowano próby nowelizacji ustawy policyjnej. Ostatecznie zreorganizowania Policji Państwowej dokonało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 6 marca 1928 roku (Dz. U. Nr 28, poz. 257).

W myśl przygotowanego wcześniej planu obrony państwa, policja miała być przekształcona w „wojskowy korpus służby bezpieczeństwa” pełniąc dodatkowo funkcje antydywersyjne i zabezpieczenia infrastruktury. W skutek niezrozumiałej działalności MSW (niektórzy autorzy mówią wręcz o dywersji) w czasie kampanii wrześniowej korpus policyjny nie został włączony w system obronny. Poza chwalebnym epizodem przy obronie Warszawy, podczas tej wojny nie odegrał praktycznie żadnej roli. Aparat policyjny jako całość przestał istnieć już w pierwszej dekadzie września, ulegając rozkładowi podczas niekończących się ewakuacji. Oficerowie Komendy Głównej zostali internowani w Rumunii, akta Archiwum Centralnego PP zostały przejęte przez Sowiety, zaś wielu funkcjonariuszy zginęło w skutek represji niemieckich i rosyjskich już po przejściu frontu. W obozach dla internowanych w Rumunii, Węgrzech, na Litwie i Łotwie znalazło się około 10000 policjantów.

Policjanci i cywilni "wrogowie ludu" aresztowani we wrześniu 1939 r. i konwojowani przez oddziały konwojowe NKWD do punktów załadunkowych za granicą polsko-sowiecką

Po agresji Niemiec na Polskę 1 września 1939 Policja Państwowa, wraz z rodzinami, była stopniowo wycofywana z terenów zagrożonych bezpośrednimi działaniami wojennymi, jedynie komendant stołeczny policji w Warszawie Marian Kozielewski odmówił wykonania rozkazu o ewakuacji, zaś dowodzony przez niego korpus PP wziął czynny udział w obronie miasta.

W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r, po okupacji całości terytorium II Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 r. w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR granicy niemiecko - sowieckiej na okupowanym terytorium Polski, Adolf Hitler dwoma dekretami - z 8 i 12 października 1939 r. jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 r a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec ( określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy - Generalne Gubernatorstwo.

Powyższe akty prawne, sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie jak i państwa sojusznicze wobec Polski a także państwa trzecie ( neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej.

26 października 1939 r. generalny gubernator dr Hans Frank wydał rozporządzenie o bezpieczeństwie i porządku w Generalnym Gubernatorstwie. Na jego podstawie w dniu 30 października Wyższy Dowódca SS i Policji w Generalnym Gubernatorstwie wydał odezwę wzywająca wszystkich funkcjonariuszy Policji Państwowej do stawienia się, pod groźbą surowych kar, w urzędach policji niemieckiej lub starostwach. Powołano w ten sposób do życia Policję Polską w Generalnym Gubernatorstwie, pomocniczą formację policyjną niemieckich władz okupacyjnych, nazwaną kolokwialnie granatową policją. Działała głównie w oparciu o przedwojenne przepisy policyjne. Okupant nie odbudował przedwojennej struktury policyjnej. Najwyższym poziomem był poziom powiatowy. Struktura "granatowej policji" była jednocześnie tolerowana^[1]i w wysokim stopniu kontrolowana przez Polskie Państwo Podziemne za pośrednictwem Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Policja Polska Generalnego Gubernatorstwa (1939-1944).

Zobacz więcej w osobnym artykule: Państwowy Korpus Bezpieczeństwa.

Zarówno na terenach anektowanych bezpośrednio przez III Rzeszę, jak i terenach anektowanych przez ZSRR nie istniały jakiekolwiek polskie formacje policyjne, a funkcjonariusze zostali poddani represjom ze strony obu okupantów. Na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej okupowanym przez ZSRR funkcjonariusze policji byli masowo aresztowani bezpośrednio po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 ( lub mordowani na miejscu) ^[2] i są jedną z głównych grup ofiar zbrodni katyńskiej. Obóz w Ostaszkowie, którego więźniowie zostali wymordowani w Twerze wiosną 1940 był przeznaczony przez NKWD wyłącznie dla funkcjonariuszy policji, Straży Granicznej, KOP i innych zmilitaryzowanych formacji państwa polskiego. Rodziny aresztowanych funkcjonariuszy zostały deportowane przez NKWD na Syberię i do Kazachstanu w styczniu i kwietniu 1940 r.

Formalnie Korpus Policji Państwowej został rozwiązany rozporządzeniem Krajowej Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1944 r. (Dz.U.R.P. cz. III, Nr 2, poz. 17). Równolegle Policja Państwowa została rozwiązana dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 15 sierpnia 1944 r. o rozwiązaniu policji państwowej tzw. granatowej policji (Dz.U.R.P. Nr 2, poz. 6).

[edytuj] Organizacja PP

System policyjny w Polsce obejmował dwie zorganizowane na wzór wojskowy organizacje:

• Policję Państwową, pełniąca służbę na terenie całego kraju poza terytorium autonomicznego Województwa Śląskiego,
• Policję Województwa Śląskiego, która służyła na terytorium tegoż województwa.

Obydwa te organy były identycznie umundurowane, uzbrojone i zorganizowane. Działały w zgodzie z dwoma „zasadami naczelnymi" :

• Zasada wykonawczości policji – w praktyce oznaczało to, że faktycznym dysponentem sił policyjnych był organ administracji cywilnej, od Ministra Spraw Wewnętrznych, przez Wojewodę, na Staroście kończąc. W zakresie ścigania przestępstw PP była organem wykonawczym Sądów oraz Prokuratury. Zasada wykonawczości nie miała zastosowania w odniesieniu do stosunków wewnętrznych policji, gdzie komendant każdego szczebla posiadał całkowitą autonomię w zakresie spraw wewnątrzpolicyjnych, a kierował podległymi sobie siłami na podstawie ogólnych dyrektyw cywilnych przełożonych.
• Zasada jednolitości policji – w ramach PP nie istniały żadne podziały na wyodrębnione organizacyjnie piony. Wszechstronność funkcjonariuszom zapewniały częste szkolenia oraz system rotacji kadrowych, umożliwiający pracę w różnych środowiskach i na różnych stanowiskach. Odrzucono system wielości organów policyjnych, rodem z Europy Zachodniej.

Podział na okręgi policyjne został ściśle dostosowany do zasadniczego podziału terytorialnego kraju. Zasadniczymi jednostkami organizacyjnymi były:

• Komenda Główna (liczyła od 50 do 90 funkcjonariuszy)
• Komendy wojewódzkie
• Komendy powiatowe
• Komendy miejskie
• Komisariaty i posterunki

Jedynym wydzielonym tworem wewnątrz PP był autonomiczny Urząd Śledczy. Składała się nań:

• Centrala Służby Śledczej (Wydział IV Komendy Głównej)
• Urzędy śledcze przy komendach wojewódzkich
• Wydziały śledcze przy niektórych komendach powiatowych
• Wydziały śledcze przy komendach miejskich

Wewnątrz UŚ utworzono komórki tzw. „Defensywy” lub „Defy”, które pełniły funkcje policji politycznej. Komórki te posiadały dużą niezależność. Oficerowie prowadzący urzędy lub wydziały śledcze podlegali tylko ogólnej kontroli właściwych komendantów policji.

[edytuj] Organizacja Komendy Głównej

Aspirant Jan Kozłowski, zamordowany w 1945 roku w obozie KL Mittelbau-Dora. Na czapce ma biały pokrowiec ochronny noszony w sezonie jesienno-wiosennym.

Na mocy ustawy z 1919 r., Policja Państwowa stała się jednolitym korpusem, na wzór wojskowy, na czele którego stał Komendant Główny podległy ministrowi spraw wewnętrznych.

Ostateczny model struktury organizacyjnej Komendy Głównej PP został przyjęty dopiero w 1938 roku. W jej skład wchodziło pięć wydziałów^[3]:

• Wydział I (Organizacyjno-Szkoleniowy)
  • Referat organizacyjny
  • Referat wyszkolenia
  • Referat wychowania fizycznego
  • Referat ogólny
  • Kancelaria
  • Dyżurni Komendy Głównej
  • Muzeum
  • Biblioteka
• Wydział II (Gospodarczy)
  • Referat budżetowy
  • Referat zakupów i zaopatrzenia intendenckiego
  • Referat zaopatrzenia technicznego
  • Referat zaopatrzenia gospodarczego
  • Referat ogólny
• Wydział III (Personalny)
  • Referat personalny spraw oficerskich
  • Referat personalny spraw szeregowych
  • Referat kandydatów kontraktowych
  • Referat personalny urzędników i woźnych
  • Referat emerytalny
  • Referat dyscyplinarny
  • Referat ogólny
• Wydział IV (Centrala Służby Śledczej)
  • Referat spraw kryminalnych
  • Referat rozpoznawczy
  • Referat rejestracyjno-pościgowy
  • Referat techniki śledczej
  • Referat policji kobiecej
  • Referat spraw psów służbowych
  • Referat ogólny
• Wydział V (Dowodzenia Ogólnego)
  • Referat taktyczny
  • Referat specjalny
  • Referat ogólny
• Inspekcja
• Samodzielny referat wojskowy
• Sekretariat

[edytuj] Szefowie

Szefowie Naczelnej Inspekcji Policji, od 8 kwietnia 1919 Komendanci Główni Policji Komunalnej i Milicji Ludowej, od 24 lipca 1919 Komendanci Główni.

• Jan Jur-Gorzechowski od 1918 do 1919
• Kazimierz Młodzianowski od 8 kwietnia 1919 do 28 maja 1919
• Władysław Henszel (p.o.) od 28 maja 1919 do 22 września 1919
• Władysław Henszel od 22 września 1919 do 28 lutego 1922
• Wiktor Zygmunt Sas-Hoszowski od 31 marca 1922 do 17 marca 1923
• Michał Bajer (p.o.) od 17 marca 1923 do 1 lipca 1923
• Marian Borzęcki od 1 lipca 1923 do 4 listopada 1926 (14 maja 1926 aresztowany)
• Janusz Jagrym-Maleszewski od 5 listopada 1926 do 24 stycznia 1935
• Kordian Józef Zamorski od 25 stycznia 1935 do września 1939^[4]

[edytuj] Stopnie PP i ich wojskowe odpowiedniki

• posterunkowy – szeregowy/st. szeregowy
• st. posterunkowy – kapral/plutonowy
• przodownik – sierżant
• st. przodownik – st. sierżant
• aspirant – podporucznik
• podkomisarz – porucznik
• komisarz – kapitan
• nadkomisarz – major
• podinspektor – podpułkownik
• inspektor – pułkownik
• nadinspektor – generał brygady
• generalny inspektor – generał dywizji

Stopnie policyjne w ciągu istnienia II RP były niezmienne, natomiast zmieniała się ich odpowiedniość w stosunku do stopni wojskowych.^[5]

Funkcjonariusze dzielili się na oficerów i szeregowych. Wyższych funkcjonariuszy policji mianował minister spraw wewnętrznych, a niższych komendanci okręgowi^[6]. Ich stosunek służbowy był także określony wyżej wymienionym rozporządzeniem prezydenta RP.

[edytuj] Policja polityczna

Zobacz więcej w osobnym artykule: Policja Polityczna.

Wraz z powstaniem Komendy Głównej Policji Państwowej utworzono w jej strukturach wydziały V, zajmujące się organizacjami komunistycznymi. Zostały one 16 października 1919 przekształcone w Inspektorat Defensywy Politycznej. W listopadzie 1920 nastąpiła reorganizacja struktur PP i w miejsce Inspektoratu utworzono centralny Wydział IV D oraz ekspozytury w komendach okręgowych i agentury na szczeblach niższych. W 1923 zlikwidowano pion policji politycznej w KG PP i utworzono Służbę Informacyjną, podległą administracji państwowej.

[edytuj] Zadania i uprawnienia PP

• Działania ogólnoporządkowe
• Walka z przestępczością kryminalną
• Ochrona państwa i ustroju (głównie zwalczanie podziemia komunistycznego przez komórki „defensywy”, ale też inne działania zlecone przez władze administracyjne)
• Obsługa i prowadzenie obozu odosobnienia w Berezie Kartuskiej (szeregowi i młodsi podoficerowie najczęściej byli tam oddelegowywani w trybie karnym za drobne i średnie przewinienia)
• Sporządzanie wniosków do władz administracyjnych o „internowanie niebezpiecznych dla państwa” w ww. obozie
• Organy policji mundurowej i śledczej miały za zadanie czynnie wspomagać służby kontrwywiadu wojskowego (II Odział Sztabu Generalnego WP)

W zakresie dochodzenia i ścigania przestępstw Policja Państwowa była organem władz sądowych i prokuratorskich. W sprawach o przestepstwa ścigane z urzędu przed sądami grodzkimi wnosiła i popierała oskarżenie jako oskarżyciel publiczny w zastępstwie prokuratora. W zakresie bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego podlegała władzom administracji ogólnej. W sprawach o przestępstwa z oskarżenia prywatnego Policja Państwowa na żądanie oskarżyciela przyjmowała jego skargę i w razie potrzeby zabezpieczała dowody, po czym kierowała sprawę do właściwego sądu.

[edytuj] Uzbrojenie PP

Do końca lat 20. XX wieku PP używała następującej broni^[7]:

• Kb Mannlichera wz. 1895

Karabin ten przerobiono na kbk poprzez skrócenie lufy. Poza tym przerobiono muszkę i celownik.

• Kb Werndla 11 mm wz. 1873

W roku 1918 te jednostrzałowe karabiny były już bardzo przestarzałe. Broń ta, przejęta z magazynów armii Austro - Węgier była przerabiana na:

- kbk strzelające nabojami z gazem łzawiącym

- kb sygnałowe

• Kb Mosin wz. 1891

Po dostosowaniu tej broni do strzelania amunicją 7,92 mm typu Mauser i wprowadzeniu kilku innych modyfikacji w latach 1923 - 1927 została oddana do użytkowania kawalerii, Straży Granicznej, PP oraz Batalionom Obrony Narodowej jako Mosin wz. 91/98/23 lub 91/98/2

• Kb Mauser wz. 1898

Karabin powszechnie używany przez wszystkie formacje uzbrojone II RP.

• rewolwer Nagant wz. Ng 30

Użytkowany przez PP i straż pocztową.

W latach 30. wprowadzono ujednolicenie uzbrojenia PP. oOd teraz formacja ta była uzbrojona w:

• Karabin wz. 1898a oraz kbk wz. 1929

Obie bronie były wzorowane na kb Mauser wz. 1898. Różniły się od pierwowzoru kilkoma unowocześnieniami.

• Pistolet Vis wz. 35

[edytuj] Współpraca międzynarodowa

Polska Policja Państwowa była stałym i aktywnym członkiem Interpolu (Międzynarodowej Komisji Policji Kryminalnej z siedzibą w Wiedniu), poprzez który utrzymywała liczne kontakty z policjami państw europejskich. Przez 21 lat istnienia zdobyła sobie reputację organizacji stojącej na wysokim poziomie fachowym i sprawnie kierowanej.

Warto nadmienić, że reformy policji przeprowadzone w Portugalii i Japonii opierały się w dużej mierze na polskich wzorcach.

[edytuj] Stan osobowy

Dane na dzień pierwszego stycznia 1938 roku:

Policja Państwowa

• szczebel centralny (Komenda Główna, szkoły policyjne, policyjne kompanie rezerwy, szwadrony rezerwy [rezerwowe kompanie kawalerii])
  • 79 oficerów,
  • 459 szeregowych (odpowiednik podoficera zawodowego WP),
  • 1066 kandydatów kontraktowych (odpowiednik szeregowca w armii)
• województwa łącznie:
  • 730 oficerów, tym 153 w służbie śledczej
  • 27874 szeregowych, w tym 2662 w służbie śledczej oraz 276 w jednostkach konnych

Policja Województwa Śląskiego

• 60 oficerów, w tym 8 w służbie śledczej
• 2245 szeregowych, w tym 216 w służbie śledczej oraz 88 w jednostkach konnych

Łącznie w polskiej policji służyło 32515 funkcjonariuszy. Do sierpnia 1939 roku liczba ta wzrosła i nieznacznie przekroczyła liczbę 33000 ludzi. W ramach przeprowadzonej „cichej” mobilizacji (drogą listowną) korpus policji został wzmocniony oficerami, podoficerami i szeregowymi rezerwy WP, co pozwoliło mu osiągnąć liczbę około 60000 policjantów i żołnierzy.

[edytuj] Przypisy