Stanisław Przybyszewski

Z Wikipedii

Stanisław Przybyszewski
Prawdziwe nazwisko	Stanisław Feliks Przybyszewski
Data i miejsce urodzenia	7 maja 1868 w Łojewie pod Inowrocławiem
Data i miejsce śmierci	23 listopada 1927 w Jarontach pod Inowrocławiem
Dziedzina sztuki	literatura
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Teksty na Wikiźródłach
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Stanisław Feliks Przybyszewski (ur. 7 maja 1868 w Łojewie pod Inowrocławiem, zm. 23 listopada 1927 w Jarontach pod Inowrocławiem) – polski pisarz, poeta, dramaturg, nowelista okresu Młodej Polski, skandalista, przedstawiciel cyganerii krakowskiej i nurtu polskiego dekadentyzmu.

Okrzyknięty za życia legendą, stał się bohaterem wielu plotek i anegdot (m.in. Tadeusza Boya-Żeleńskiego czy Stanisława Brzozowskiego). Często za życia nazywany był Geniale Pole (Genialny Polak, autorem określenia był sam August Strindberg)^{[potrzebne źródło]}. Propagator haseł sztuka dla sztuki i naga dusza oraz autor głośnego manifestu Confiteor, który zdaniem wielu zapoczątkował epokę Młodej Polski.

Pisał zarówno w języku polskim oraz języku niemieckim.

Spis treści 1 Życie 2 Twórczość 3 Filmy 4 Linki zewnętrzne

[edytuj] Życie

Urodził się w Łojewie pod Inowrocławiem w rodzinie wiejskiego nauczyciela, Józefa Przybyszewskiego i Doroty, córki organisty. W wieku lat 13 rozpoczął naukę w toruńskim gimnazjum. Nie osiągał dobrych wyników i często popadał w konflikty z kolegami. Otrzymał naganę za złe zachowanie od dyrekcji szkoły i w 1884 r. został przeniesiony przez ojca na dalszą naukę do Wągrowca. W 1889 r. zdał tam maturę i wyjechał do Berlina, gdzie podjął studia architektoniczne, później medyczne. Zafascynowany satanizmem i filozofią Nietzschego porzucił naukę i rzucił się w wir życia artystycznej cyganerii.

W 1891 r. związał się z przyjaciółką z Wągrowca Martą Foerder. Miał z nią troje dzieci (Bolesława, Mieczysławę i Janinę), których losem i wychowaniem zbytnio się nie interesował. W 1893 r. poznał i poślubił piękną Norweżkę Dagny Juel – pianistkę, córkę lekarza z Kongsvinger. Razem tworzyli fascynującą parę skupiającą wokół siebie artystów spod znaku berlińskiej cyganerii. Mieszkali na zmianę w Berlinie i Kongsvinger. Dagny Juel urodziła mu Zenona (ur. 28 września 1895) i córkę Ivi (Iwi/Iwę) (ur. 3 października 1897). W roku 1896 Marta Foerder, nie mogąc liczyć na miłość i wsparcie Przybyszewskiego, popełniła samobójstwo, będąc w ciąży z czwartym dzieckiem. Interesujący jest wątek trójkąta pomiędzy Przybyszewskim, Dagny i Edvardem Munchem, który trwał dość długo. W Berlinie Przybyszewski był bardzo znaną i cenioną postacią.

W 1898 r. pisarz sprowadził się do Krakowa, gdzie objął redakcję Życia, stając się artystycznym przywódcą Młodej Polski. We Lwowie odwiedził w 1899 r. Jana Kasprowicza, którego żona Jadwiga, zafascynowana twórczością Przybyszewskiego, wkrótce odeszła od męża i córek, by dzielić życie ze Stanisławem. Dagny porzuciła męża w 1900 r. i przez rok tułała się po Europie. W 1901 r. zwaśnieni małżonkowie zeszli się w Warszawie. Wkrótce Dagny zginęła zastrzelona przez młodego wielbiciela, zaś Przybyszewski i Kasprowiczowa zamieszkali w Warszawie. W tym czasie pisarz często wyjeżdżał do Rosji, gdzie cieszył się dużą popularnością.

W 1905 roku, po wybuchu rewolucji, przenieśli się z Jadwigą do Torunia, gdzie Przybyszewski poddał się kuracji odwykowej (był alkoholikiem). Problem alkoholowy nękał go jednak z przerwami już do końca życia.

Dopiero w Toruniu udało przeprowadzić się rozwód Jadwigi i Jana Kasprowiczów – Przybyszewski poślubił Jadwigę 11 kwietnia 1905 roku w Inowrocławiu (ślub cywilny w zaborze pruskim mógł odbyć się bez uprzedniego unieważnienia ślubu kościelnego).

W 1906 r. małżonkowie wyjechali do Monachium – pieniądze na podróż zdobyli dzięki sprzedaży rękopisu Ślubów. Życie w Niemczech było, w zależności od stanu finansów, mniej lub bardziej udane. W czasie wojny spadło zapotrzebowanie na literaturę – niewiele dzieł Przybyszewskiego drukowano, z czym wiązał się brak dochodów. Aby przeżyć, Przybyszewski zaprzedał swój talent na potrzeby propagandy i pisał agitacyjne broszury wojenne. Był też "na odległość" współredaktorem pisma Zdrój, ukazującego się w Wielkopolsce. Po wojnie na krótko zamieszkał w Czechach.

Do Polski wrócił w 1919. W Poznaniu ubiegał się o stanowisko kierownika literackiego teatru, ale bez powodzenia, gdyż pamiętano mu niechlubny epizod z broszurami politycznymi. W latach 1920-1924 mieszkał w Gdańsku. W 1920 był tłumaczem niemieckich dokumentów w dyrekcji polskich kolei, później prowadził polską bibliotekę, przyczynił się też do utworzenia polskiego gimnazjum w tym zgermanizowanym mieście.

Próbował osiąść w Toruniu, Zakopanem, Bydgoszczy – wszędzie bez skutku. Wreszcie z Warszawy otrzymał propozycję pracy w kancelarii cywilnej prezydenta RP. W listopadzie 1924 r. zamieszkał na Zamku Królewskim.

Twórczość Przybyszewskiego nie budziła w owym czasie aprobaty – dorabiał odczytami o literaturze (zwł. na temat twórczości Kasprowicza), z którymi jeździł po Polsce.

W 1899 zbliżył się do malarki Anieli Pająkównej. Miał z nią jedno dziecko, córkę Stanisławę (1901-1935), która odziedziczyła talent literacki po ojcu. Jej matka zmarła w 1912, a opiekunami dziewczynki zostali Wacław i Zofia Moraczewscy oraz wujostwo Helena i Marcin Barlińscy, dzięki którym Stanisława otrzymała bardzo staranne wykształcenie. Ojciec przypomniał sobie o córce, dopiero gdy sam znalazł się w trudnej sytuacji materialnej i – o dziwo – otrzymał pomoc.

W 1927 Przybyszewski powrócił na ojczyste Kujawy, osiadając na zaproszenie Józefa Znanieckiego w dworku w Jarontach pod Inowrocławiem, w pobliżu miejsca swych narodzin. Zmarł tamże, a pochowany został na uprzednio upatrzonym sobie miejscu – przykościelnym cmentarzu w Górze.

W 1931 r. ze społecznych składek i dotacji władz wzniesiono mu tam nagrobek z wymowną inskrypcją: Meteor Młodej Polski.

[edytuj] Twórczość

Pisarską działalność Przybyszewski rozpoczął od studiów i utworów w języku niemieckim. W 1892 r. wydał Zur Psychologie des Individuums. I. Chopin und Nietzsche. II. Ola Hansson (O psychologii jednostek), w 1893 Totenmesse (Msza żałobna, tyt. pol. Requiem Aeternam), w 1894 Vigilien (Wigilie), w 1895 De Profundis, w 1896 Im Malstrom (W Malstrom), a w 1897 Satanskinder (Dzieci Szatana). Wywarł duży wpływ na berliński ruch modernistyczny, szczególnie na Dehmela i przebywającego w owym czasie w Niemczech Strindberga.

Po przenosinach do Krakowa w 1898 r. objął redakcję Życia, stając się programowym przywódcą Młodej Polski. W swych płomiennych odezwach głosił kult sztuki jako jedynego i wyłącznego absolutu (Na drogach duszy, 1902). Ukazał światu wielkość poety Jana Kasprowicza (Z gleby kujawskiej, 1902), przedstawił swe uwielbienie dla muzyki Chopina (Szopen a Naród, 1910). Szkic Szlakiem duszy polskiej z 1917 r. to apoteoza literatury polskiej, a Moi współcześni z 1930 r. – własne wspomnienia literackie.

W pisanych sugestywnym językiem utworach Z cyklu Wigilii (1899), Nad morzem (1899), De Profundis (w języku polskim – 1900), Androgyne (1900), Requiem aeternam... (1904), Tyrteusz (1915), zawarł harmonijne powiązanie miłosnej tęsknoty z poetycką metafizyką bytu, czyniąc z nich swego rodzaju prozatorskie erotyki. Powieści Dzieci Szatana (w języku polskim – 1899), Homo Sapiens (1899-1901), Synowie ziemi (1904-11), Mocny człowiek (1912-13), Dzieci nędzy (1913-14), Krzyk (1917), Il regno doloroso (1924), choć uznawane za słabsze, prezentują wgląd w zagadnienia psychologiczne. Autor uczynił ich bohaterami przede wszystkim postaci o wątpliwej, wypaczonej moralności.

Przybyszewski tworzył także dramaty. W większości z nich przewija się wątek konfliktu płci, przedstawiony z nieubłaganym fatalizmem, silnie oddziaływający na odbiorcę nastrojowością sytuacji scenicznych. Najważniejsze z nich to: Dla szczęścia (1900), Taniec miłości i śmierci (1901), Matka (1902), Śnieg (1903), Śluby (1905), Odwieczna baśń (1905), Gody życia (1910), Topiel (1912), Miasto (1914), Mściciel (1927).

Rola Przybyszewskiego w literaturze polskiej była niezwykle znacząca. Obok samej genialnej twórczości, rozgłos przynosiła mu także atmosfera, jaką wokół siebie wytwarzał. Na przełomie wieków XIX i XX był wręcz legendą europejskiej bohemy, kolejne lata przyniosły jednak spadek popularności i choć jeszcze w okresie pracy dla Zdroju był wybitnym inicjatorem polskiego ekspresjonizmu (Ekspresjonizm, Słowacki i Genezis z Ducha, 1918), umarł niemal w zapomnieniu. Przybyszewskiego uważa się za prekursora współczesnego (dwudziestowiecznego) satanizmu intelektualnego. Twórca manifestu modernistycznego "Confiteor". Nazwany przez samego Strindberga "genialnym Polakiem" ("geniale Pole")^{[potrzebne źródło]}.

[edytuj] Filmy

• "Mocny człowiek" (1929), reż. Henryk Szaro
• "Z biegiem lat, z biegiem dni..." (1980), reż. Andrzej Wajda
• "DAGNY" z roku (1977), reż Haakon Sandoy i Gerard Zalewski. W filmie tym wykorzystano fragmenty książki prof. Stanisława Helsztyńskiego pt.: "Przybyszewski". W rolę Stanisława Przybyszewskiego wcielił się Daniel Olbrychski

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Kopie cyfrowe dzieł w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej

Tusk: CBA jest "bardziej ich", a ABW "bardziej nasza"

Premier Donald Tusk wydał polecenie zdjęcia klauzuli tajności z raportu na temat działalności Centralnego Biura Antykorupcyjnego przygotowanego przez ministra w Kancelarii Premiera ds. walki z korupcją Julię Piterę - powiedział w wywiadzie udzielonym "Rzeczypospolitej" Donald Tusk.

Życiński: „Gazeta Polska” jak „Nie” Urbana

- Opublikuję wszystkie dokumenty SB dotyczące mojej osoby. Ale najpierw niech użyją sobie prowokatorzy - stwierdził abp Józef Życiński nazywając tak „Gazetę Polską”.

Prezydent: Usłyszałem strzały 30 metrów ode mnie

- Podjechaliśmy do miejsca, w którym Rosjan, zgodnie z planem prezydenta Sarkozy'ego, być nie powinno - powiedział polskim dziennikarzom prezydent Lech Kaczyński.

Oprawca małego Bartka odpowie za zabójstwo

Zarzut zabójstwa postawiła jeleniogórska prokuratura Mariuszowi V., oprawcy 3,5-letniego Bartka z Kamiennej Góry. Teraz grozi mu dożywocie

W Gruzji ostrzelano konwój z Lechem Kaczyńskim

- Kolumna samochodów z prezydentami Polski i Gruzji została ostrzelana w drodze z lotniska w Tbilisi do jednego z osiedli przy granicy z Osetią. Nikomu nic się nie stało. Prezydent, pytany później, dlaczego konwój pojechał w stronę Osetii, odpowiedział: - Żebym zobaczył, że Rosjanie są w miejscach, które nie są objęte planem pokojowym. Tam być ich nie powinno - mówił.

Trzech nastolatków śmiertelnie pobiło 51-latka

Łódzka policja zatrzymała trzech nastolatków, którzy śmiertelnie pobili 51-letniego mężczyznę. Dwóch z nich może trafić na 10 lat do więzienia.

Straż Graniczna rozbiła grupę przemytników

Funkcjonariusze Nadbużańskiego Oddziału Straży Granicznej (NOSG) rozbili grupę, zajmującą się obrotem towarami, głównie papierosami, bez polskich znaków skarbowych akcyzy. Zatrzymano trzy osoby.

Kurski: widziałem ministra nawalonego jak Messerschmitt

Zdaniem Jacka Kurskiego Elżbieta Kruk padła ofiarą panującej w mediach niechęci do PiS. Na antenie Radia ZET poseł bronił swojej partyjnej koleżanki i opowiadał o ministrze rządu Donalda Tuska, który pijany przyszedł do studia telewizji Polsat.

Autobus wpadł do rowu, 12 rannych

Na drodze wojewódzkiej nr 865 Jarosław - Lubaczów autobus wpadł do rowu w miejscowości Makowisko (Podkarpackie). 12 osób - uczestników wycieczki - trafiło do szpitala. Na razie nie wiadomo, jak poważne odnieśli obrażenia.

Wyjazdowe obrady klubu PO: wraca sprawa Staroń

Podczas wyjazdowego posiedzenia klubu PO w miejscowości Ossa k. Rawy Mazowieckiej Lidia Staroń czyniła wyrzuty kolegom, że nie wsparli jej po publikacji "Rzeczpospolitej". Gazeta napisała, że Staroń zarobiła kilkaset tysięcy zł, bo ustawa, nad którą pracowała, pozwoliła jej uwłaszczyć lokal usługowy. Donald Tusk - relacjonuje zastrzegający anonimowość uczestnik obrad - poparł Staroń, natomiast Zbigniew Chlebowski nie zabrał głosu.