Stanisław Wyspiański

Z Wikipedii

Stanisław Wyspiański (ur. 15 stycznia 1869 w Krakowie, zm. 28 listopada 1907 tamże) – polski dramaturg, poeta, malarz, grafik, architekt, projektant mebli. Jako pisarz związany z dramatem symbolicznym. Nieoficjalnie nazywany Czwartym Wieszczem Polskim^[1].

Spis treści 1 Życie 1.1 Ulice w Krakowie związane ze Stanisławem Wyspiańskim 2 Twórczość 2.1 Dramaty Wyspiańskiego 3 Muzea, pomniki 4 Przypisy 5 Bibliografia 6 Linki zewnętrzne

[edytuj] Życie

Syn Franciszka, rzeźbiarza i fotografika, i Marii z Rogowskich. Matka zmarła kiedy Wyspiański miał siedem lat, a ponieważ ojciec nie potrafił sprawować nad nim odpowiedniej opieki, od 1880 roku wychowywał się u bezdzietnego wujostwa Kazimierza i Joanny (Janiny) Stankiewiczów, traktowany jak ich własne dziecko. Stankiewiczowie należeli do wyższej warstwy mieszczaństwa, a ich dom uchodził za wysoce kulturalny. Bywał u nich między innymi Jan Matejko.

Wyspiański uczył się w mającym wielowiekowe tradycje gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie wykłady odbywały się w języku polskim, a dużą wagę przywiązywano do nauki historii Polski i historii literatury polskiej. Przez 8 lat nauki niczym się nie wyróżnił. W okresie szkolnym podjął pierwsze znane dziś próby literackie (interpretacja dramatyczna obrazu Matejki Batory pod Pskowem w roku 1886) oraz malarskie.

W czasie pobytu w szkole nawiązał koleżeńskie stosunki z Józefem Mehofferem, Lucjanem Rydlem, Stanisławem Estreicherem, Henrykiem Opieńskim i Jerzym Żuławskim.

W 1887 Wyspiański zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego - gdzie w latach 1887-1890 i 1896-1897 uczęszczał na wykłady z historii, historii sztuki i literatury - i rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, której dyrektorem był w tym czasie Jan Matejko. Jako wyróżniającemu się uczniowi, Matejko powierzył mu współudział w wykonaniu zaprojektowanej przez siebie polichromii w odnawianym kościele Mariackim.

W roku 1890 artysta udał się w podróż zagraniczną po Europie - jej trasa wiodła przez Włochy i Szwajcarię do Francji, a dalej do Niemiec i Pragi czeskiej. W latach 1891-1894 trzykrotnie przebywał w Paryżu, uczył się w prywatnej Academie Colarrosi i wiele malował. Żył wówczas w trudnych warunkach materialnych korzystając ze stypendium Szkoły Sztuk Pięknych. W tym czasie zetknął się z Władysławem Ślewińskim, z Gauguinem i nabistami; silne wrażenie wywarło na nim malarstwo Pierre'a Puvisa de Chavannes, a zwłaszcza freski w Panteonie.

W tym czasie stale malował, jednocześnie jednak jego uwagę coraz bardziej przyciągał teatr. Uczęszczał na spektakle operowe, oglądał przedstawienia klasyków francuskich, interesował się tragedią antyczną i dramatami Szekspira. Powstały wówczas próby własnych dramatów Wyspiańskiego: Królowa Polskiej Korony i wstępne redakcje Legendy, Warszawianki, Daniela i Meleagra. Utwory artysta kończył już w Krakowie, dokąd wrócił na stałe w sierpniu 1894 roku.

Pod koniec lat 90. XIX wieku artysta odegrał istotną rolę w ruchu modernistycznym. Zaprojektował i częściowo wykonał polichromię w restaurowanym kościele Franciszkanów złożoną z motywów kwiatowych, heraldycznych i geometrycznych oraz witraże: bł. Salomei i św. Franciszka oraz Boga Ojca zatytułowany Stań się. Zdobył Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za pejzaże z kopcem Kościuszki.

Jako malarz i dekorator nawiązał współpracę z Teatrem Miejskim w Krakowie pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego. Wkrótce na jego scenie rozwinął swoją twórczość dramatyczną.

W Krakowie nawiązał współpracę z towarzystwem Sztuka, a w połowie 1898 roku objął stanowisko kierownika artystycznego tygodnika Życie, w którym redaktorem naczelnym był Stanisław Przybyszewski.

Jednak ani ogłoszenie drukiem Legendy w roku 1897, ani pierwsze dzieła malarskie nie przyniosły Wyspiańskiemu większego uznania. Podobnie bez echa minęło wydanie Meleagra (1898). Dopiero wydanie Warszawianki zyskało mu szerszy rozgłos (wydanie w Życiu w roku 1898, a osobno w 1901) - dziełem tym Wyspiański zapoczątkował serię dramatów narodowych. W roku 1899 ukazały się dramaty Protesilas i Laodamia, Klątwa i Lelewel, a w roku 1900 Legion.

W roku 1900 Wyspiański poślubił chłopkę Teodorę Teofilę Pytko, mającą nieślubnego syna Teodora, przysposobionego przez artystę. Jeszcze przed ślubem urodziła się ich córka Helena (1895-1971) i syn Mieczysław (1899-1920), a później Stanisław (1901-1967).

W listopadzie 1900 wziął udział w weselu swego przyjaciela Lucjana Rydla w Bronowicach. Na kanwie tego wydarzenia powstało słynne Wesele wydane w roku 1901, które przyniosło Wyspiańskiemu sławę i uznanie.

W roku 1903 artysta wydał trzy nowe dzieła: Wyzwolenie, Achileis i Bolesław Śmiały. W następnym roku ukazało się nowe opracowanie Legendy (tzw. Legenda II), Noc listopadowa oraz Akropolis. W latach następnych Wyspiański zajmował się dokończeniem utworów dawniej rozpoczętych i pracą nad nowymi. W roku 1907 ukazały się Skałka, Powrót Odysa oraz Sędziowie i przeróbka Cyda Corneille'a, pośmiertnie w 1910 tłumaczenie Zairy Woltera.

W roku 1906 Wyspiański został profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, był także członkiem krakowskiej Rady Miejskiej.

W ostatnim okresie życia schorowany i niedomagający fizycznie artysta leczył się w Rymanowie i Bad Hall, a potem przeniósł się do swojej chaty we wsi Węgrzce. Wyspiański chorował przez wiele lat i zmarł na nieuleczalną wówczas kiłę.

Pogrzeb Wyspiańskiego w Krakowie w 1907 stał się manifestacją narodową. Pochowany został w Krypcie Zasłużonych na Skałce.

[edytuj] Ulice w Krakowie związane ze Stanisławem Wyspiańskim

• Krupnicza 26

  W tym domu, należącym do dziadków ze strony matki, urodził się Stanisław Wyspiański; mieszkał tu do 1873 roku.

• Kanonicza 25

  Latem 1873 roku rodzina przeprowadziła się do Domu Długosza. Tu zmarł młodszy brat Stanisława oraz matka. Jesienią 1880 roku przeprowadził się do wujostwa.

• Kopernika 1

  W latach 1880- 1883 mieszkał w domu Stankiewiczów stojącym w tym miejscu, co późniejszy Dom Turysty PTTK, obecnie również Hotel Wyspiański.

• Zacisze 2

  Pod tym adresem znajdowało się nowe mieszkanie Stankiewiczów. Mieściło się na drugim piętrze nieistniejącego już Hotelu Centralnego przy zbiegu ulic Zacisze i Basztowej, z widokiem na Barbakan i Planty. Z powodu rozbudowy hotelu rodzina w 1885 zmuszona była się wyprowadzić.

• Westerplatte 1 (wówczas ulica Kolejowa)

  gdzie w lipcu 1895 roku Stankiewiczowie zamieszkali w narożnym z ul. Lubicz mieszkaniu na parterze. Obecnie w tym miejscu znajdują się podcienia i schody do podziemnego przejścia. W tym czasie Wyspiański miał pracownię na pobliskich Grzegórzkach, gdzie przygotowywał projekt witraża do kościoła franciszkanów.

• Poselska 10

  Kiedy po kilku miesiącach zamieszkiwania na ul. Westerplatte zmarł wuj, Wyspiański wraz z ciotką przeprowadził się na ul. Poselską 10, gdzie zamieszkali w mieszkaniu na drugim piętrze.

• Plac Mariacki 9

  W lipcu 1898 roku Stanisław wynajął pokój przy zbiegu Placu Mariackiego nr 9 i Rynku Głównego nr 4. W 1907 dom ten rozebrano, w jego miejscu stoi secesyjna kamienica. Mieszkanie to było traktowane jako pracownia, Wyspiański w tym czasie był zameldowany przy ul. Szlak 23, u swojej przyszłej żony, Teofilii Pytko.

• Krowoderska 79

  Był rok 1901. Stanisław Wyspiański otrzymał nagrodę przyznaną przez Akademię Umiejętności za witraże wawelskie. Dzięki temu mógł wynająć samodzielne, obszerne, siedmiopokojowe mieszkanie w kamienicy na II piętrze kamienicy na rogu Al. Słowackiego (stojącej do dziś). Tu mieszkał z rodziną, jak również tu miał swoją pracownię. Według anegdoty, na drzwiach wisiała kartka o treści: Tu mieszka Stanisław Wyspiański i prosi aby go nie odwiedzać.

• Węgrzce pod Krakowem

  Latem 1906 roku Wyspiański z rodziną przeprowadził się do własnego domu, pod adresem Węgrzce 5 (w pobliżu szosy warszawskiej, wówczas niedaleko granicy z Kongresówką). Kupno domu umożliwiła mu kolejna nagroda, przyznana również przez Akademię Umiejętności, za pejzaże z Kopcem. Dom został rozebrany, stoi w tym miejscu inny. A okazji 100 lecia urodzin artysty obok stanął głaz z tablicą pamiątkową.

• Siemiradzkiego 1

  Pod tym adresem, mieszczącym prywatną lecznicę, 28 listopada 1907 roku, zmarł. Budynek, stojący na rogu Siemiradzkiego i Łobzowskiej, obecnie nie istnieje.

[edytuj] Twórczość

Dorobek artystyczny Wyspiańskiego jest bardzo szeroki i obejmuje dzieła różnego typu: malarstwo (rysunki, szkicowniki, obrazy olejne, pastele) przedstawiające widoki Krakowa, portrety i autoportrety, rośliny, projekty witraży i malowideł, ilustracje; grafika; projekty mebli i wnętrz; architektoniczny projekt zabudowy Wawelu; dramaty, wiersze i inne.

Pierwsze znane dzieła Wyspiańskiego to rysunki - autoportret z 1890 roku, szkice z podróży po Polsce i Europie. Później rysował rośliny, tworząc zielnik. W jego twórczości plastycznej dominowały jednak obrazy wykonywane pastelami. Pierwsze z nich tworzył w latach 1890-94, a wykorzystywał głównie do ukazywania postaci ludzkich - rodziny, przyjaciół, artystów^[2]. Malował przy pomocy płaszczyznowych plam barwnych, zamkniętych wyraźnym konturem. Chętnie przedstawiał swoje dzieci w nieupozowanych sytuacjach - np. śpiące albo karmione przez matkę:

• Helenka, 1900, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków
• Śpiący Staś, 1902, pastel, Muzeum Śląskie, Katowice
• Śpiący Mietek, 1904, pastel, Muzeum Sztuki, Łódź
• Macierzyństwo, 1905, pastel, Muzeum Narodowe, Kraków
• Żona artysty z synkiem Stasiem, 1904, pastel, Muzeum Górnośląskie, Bytom

W technice tej przedstawił wielu swoich znajomych i artystów, m.in. Kazimierza Lewandowskiego, Jacka Malczewskiego, Elizę Pareńską, Kryształowiczów, Ludwika Solskiego, Irenę Solską, Jana Stanisławskiego. Obrazował widoki Krakowa - Planty z chochołami (także w technice olejnej), Wisłę, Rudawę, chaty w Grębowie, a pod koniec życia widoki z okna pracowni na Kopiec Kościuszki. Jest autorem afisza do przedstawienia Wnętrze Maeterlincka.

Część jego dorobku zajmują różnorodne projekty - głównie witraży, polichromii i wnętrz. Wraz z Józefem Mehofferem zaprojektował 36 kwater witraży do kościoła mariackiego w Krakowie w ramach pomocy Matejce przy konserwacji kościoła, w której brali udział od 1889 roku. Podczas pobytu w Paryżu obaj wykonali po dwa kartony na konkurs na projekt dekoracji sali Rudolfinum w Pradze oraz projekty kurtyny do wznoszonego wówczas teatru Słowackiego w Krakowie. Już samodzielnie zaprojektował witraże i polichromie do krakowskiego kościoła franciszkanów (ze słynnym witrażem Boga Ojca "Stań się"), witraże do katedry wawelskiej ze św. Stanisławem, Kazimierzem Wielkim i Henrykiem Pobożnym (zrealizowane dopiero w latach 2005-2007 w Pawilonie Wyspiański 2000), wystrój sali wystawowej Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (1904), dekorację klatki schodowej i sali w Domu Towarzystwa Lekarskiego oraz witrarz Apollo dla tegoż towarzystwa. W 1905 roku razem z Władysławem Ekielskim zaprojektował przebudowę wzgórza wawelskiego (tzw. "Akropolis").

[edytuj] Dramaty Wyspiańskiego

• Meleager 1899, wyst. 1908
• Protesilas i Laodamia 1899, wyst. 1903
• Warszawianka, wyd i wyst. 1898
• Klątwa 1899, wyst. 1909
• Wesele wyd. i wyst. 1901
• Wyzwolenie wyd. i wyst. 1903
• Legion 1900, wyst. 1911
• Bolesław Śmiały wyd. i wyst. 1903
• Achilleis. Sceny dramatyczne, wyd. 1903, wyst. 1925
• Noc Listopadowa 1904, wyst. 1908
• Skałka 1907
• Zygmunt August 1907 nieukończony, wyd. zupełnie 1930, wyst. 1932
• Akropolis 1904, wyst. 1926
• Powrót Odysa 1907, wyst. 1917

[edytuj] Muzea, pomniki

W Krakowie w Kamienicy Szołayskich znajduje się Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Na placu Wszystkich Świętych wzniesiono Pawilon Wystawienniczo-Informacyjny Wyspiański 2000, w którego oknach umieszczone są trzy witraże Wyspiańskiego, niezrealizowane za jego życia.

Przed Nowym Gmachem Muzeum Narodowego w Krakowie przy ul. 3 Maja znajduje się Pomnik Stanisława Wyspiańskiego.

Sejm ustanowił rok 2007 Rokiem Stanisława Wyspiańskiego.

Przypisy

[edytuj] Bibliografia

• Natanson Wojciech, Stanisław Wyspiański. Próba nowego spojrzenia, Poznań 1965.
• Puciata-Pawłowska Jadwiga, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański. dzieje przyjaźni artystów, Toruń 1970.
• Waśkowski Antoni, Kraków w twórczości Wyspiańskiego, Kraków 1957.

Literatura dodatkowa

• Gowin Sławomir, Wyspiański - Ludzie, czasy, dzieła, ISBN 83-7477-058-9

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Serwis poświęcony życiu i twórczości Stanisława Wyspiańskiego
• Rys biograficzny i teksty
• Dnia 28 listopada 1907 roku zmarł w Krakowie Stanisław Wyspiański - nekrolog
• Stanisław Wyspiański i jego prace w Muzeum Narodowym w Warszawie

Bukiel: Sprzątaczki mają decydować o reformie służby zdrowia?

- To niepoważny pomysł - mówi o proponowanym przez prezydenta referendum szef Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Lekarzy Krzysztof Bukiel. Według niego, jeśli referendum się odbędzie, zostanie wykorzystane do rozgrywek politycznych.

Solorz daje 100 mln euro na walkę z udarem mózgu

Zygmunt Solorz - Żak, prezes telewizji Polsat i jeden z najbogatszych Polaków podarował 100 mln euro Uniwersytetowi Ludwika Maksymiliana w Monachium. - poinformował tygodnik "Polityka". Imponująca kwota ma być przeznaczona na budowę i wyposażenie Instytutu Badawczego Udarów Mózgu i Demencji

Tragedia w Krakowie: zabił córkę i popełnił samobójstwo

Zwłoki 54-letniego mężczyzny i jego 27-letniej córki znaleźli policjanci we wtorek w mieszkaniu na os. Sportowym w Krakowie. Prawdopodobnie ojciec zabił dziewczynę, a potem popełnił samobójstwo.

Premier: Jesienią w Sejmie około 140 projektów ustaw

Premier Donald Tusk zapowiedział, że na jesienną ofensywę legislacyjną rządu złoży się około 140 projektów ustaw. Jak dodał, to efekt prac rządu, klubów PO i PSL oraz sejmowej komisji "Przyjazne Państwo".

TK: Chuliganów nie wolno automatycznie aresztować

Przepis o obligatoryjnym stosowaniu aresztu dla chuliganów, tym kiboli jest niekonstytucyjny uznał Trybunał Konstytucyjny. Zasada stosowania aresztu w takich sprawach jest kłóci się z innymi przepisami Kodeksu Postępowania Karnego.

Kwaśniewski: Politycznie moją rolę w Polsce uważam za zakończoną

Były prezydent Aleksander Kwaśniewski powiedział we wtorek polskim dziennikarzom w Paryżu, że swoją rolę polityczną w Polsce uważa za zakończoną, ale że zamierza działać na arenie międzynarodowej.

Kaczyński kontra Agora - wyrok za dwa tygodnie

Przeprosin na pierwszej stronie "Gazety Wyborczej" i "Rzeczpospolitej" oraz 50 tys. zł domaga się Jarosław Kaczyński od Agory. Były premier poczuł się dotknięty zawartą w jednym z artykułów sugestią, że mógł popełnić przestępstwo podpisując zarządzenie o niszczeniu dokumentów przez ABW. Kaczyńskiemu nie podobał się też rysunek, który ilustrował tekst. Wyrok poznamy 21 października.

"Pacjent nie może być źródłem zysku". Prezydent chce referendum ws. szpitali

- Pacjent nie może być traktowany jako źródło zysku - stwierdził prezydent Lech Kaczyński w telewizyjnym orędziu i zapowiedział, że w najbliższym czasie zwróci się do senatu z wnioskiem o przeprowadzenie referendum w sprawie przekształcania szpitali w spółki prawa handlowego, co proponuje PO. Prezydent dodał, że według niego ochrona zdrowia jest ostatnią dziedziną, w której miałyby obowiązywać zasady wolnego rynku.

Rząd przyjął projekt zmian przepisów karnych za pedofilię

Zaostrzenie kar za przestępstwa seksualne, popełniane wobec osób do 15 roku życia i poddawanie osób skazanych za te czyny psychoterapii i farmakoterapii przewiduje projekt nowelizacji kodeksu karnego, który dziś przyjął rząd.

Reklama z "foczkami" nie dyskryminuje

Komisja Etyki Reklamy odrzuciła skargę na reklamę przedstawiającą skąpo ubraną kobietę w basenie, której towarzyszyło hasło "pływaj z foczkami" - informują "Wirtualne Media". Zdaniem komisji nie dyskryminuje ona kobiet.