Stosunki morfosyntaktyczne

Z Wikipedii

Stosunki morfosyntaktyczne to termin językoznawstwa, którym określa się system używany do odróżniania argumentów czasowników przechodnich i czasowników nieprzechodnich.

Typowe czasowniki przechodnie mają zazwyczaj dwa argumenty, określane terminami agens i pacjens (a często nieprecyzyjnie - podmiot i dopełnienie). Typowe czasowniki nieprzechodnie mają jeden argument, określany terminem doznający (ang. experiencer); w języku polskim stosuje się tu powszechnie nazwę podmiot zdania nieprzechodniego.

W związku z powyższym wprowadzono podział języków na języki nominatywno-akuzatywne, języki nominatywno-absolutywne oraz języki ergatywno-absolutywne. Istnieją języki nienależące do żadnej z tych grup:

• Istnieją języki w ogóle nieodróżniające agensa, podmiotu zdania nieprzechodniego i pacjensa.
• Australijskie języki wangkumara i kalaw lagaw ya używają oddzielnych przypadków dla każdej z tych trzech funkcji; przypadkami tymi są odpowiednio nominativus, intransitivus i absolutivus. Języki tego rodzaju określa się jako języki trójdzielne.
• Pewne języki irańskie, jak rushani, odróżniają tylko przypadki przechodni (transitivus) i nieprzechodni (intransitivus).

1. Języki nominatywno-akuzatywne (krótko: nominatywne) wyrażają w taki sam sposób podmiot zdania nieprzechodniego i agensa, traktując oddzielnie pacjensa. W językach posiadających morfologiczne wykładniki przypadków, podmiot i agens występują w mianowniku, natomiast przypadkiem pacjensa jest biernik. Choć język polski należy do tej grupy, warto podkreślić istnienie w nim wielu odstępstw od tego modelu. I tak, przypadkiem pacjensa bywa także dopełniacz, a niekiedy również narzędnik. Podmiot i agens mogą również występować w innych przypadkach niż mianownik.
2. Języki ergatywno-absolutywne (ergatywne) dla wyrażenia agensa (podmiotu zdania przechodniego, a właściwie zdania agentywnego) używają specjalnego przypadka o nazwie ergativus. Rolę podmiotu zdania aktytywnego i pacjensa określa natomiast absolutivus. Do grupy tej należą m.in. język baskijski, język buruszaski czy język awarski i niektóre inne języki kaukaskie. Wbrew twierdzeniom niektórych autorów, do języków ergatywno-absolutywnych nie należy język gruziński. Konstrukcja ergatywna występuje w tym języku tylko w przypadku niektórych czasowników i tylko w jednym z czasów. Przypadki podobnych konstrukcji można znaleźć również w języku polskim (np. w zdaniu Marzy mi się wycieczka w góry agens mi wyrażony jest celownikiem, natomiast pacjens wycieczka - mianownikiem).
3. Języki nominatywno-absolutywne (aktywne) czynią rozróżnienie pomiędzy podmiotem aktywnym nominativus a podmiotem nieaktywnym absolutivus. W językach tych nominativus wyraża także agensa, a absolutivus - pacjensa.

Warto podkreślić, że nieco podobną klasyfikację zaproponował prof. Tadeusz Milewski w latach 60. XX wieku. W jego klasyfikacji pominięto słabo wówczas poznane języki aktywne, a także w ogóle jeszcze nieznane języki trójdzielne. Milewski zaproponował podział języków na sześć grup, biorąc pod uwagę różne sposoby wyrażania czterech głównych stosunków syntaktycznych:

1. podmiotu do orzeczenia,
2. agensa do orzeczenia,
3. pacjensa do orzeczenia,
4. członu określającego do członu określanego w grupach nominalnych.

Kryteria te są ciekawe z typologicznego punktu widzenia, ponieważ w wielu językach świata nie ma różnicy między zdaniem a frazą nominalną.

Podział Milewskiego można zastosować do nie tylko do języków mających przypadki gramatyczne, ale także do takich, w których stosunki syntaktyczne wyraża szyk wyrazów czy forma inkorporacji. W opisie podanym poniżej rozważymy jednak wyłącznie języki przypadkowe, w których ponadto człon określający wyrażony jest przy pomocy dopełniacza.

stosunek / grupa	1	2	3	4	5	6
podmiotu do orzeczenia	a	a	a	a	a	a
agensa do orzeczenia	a	b	a	b	a	b
pacjensa do orzeczenia	b	a	b	a	b	a
członu określającego do określanego	c	c	b	b	a	a

Litery a, b, c określają różne wykładniki formalne stosunków składniowych.

1. W językach pierwszej grupy podmiot i agens wyrażone są przy pomocy mianownika, pacjens - przy pomocy biernika. Grupa ta jest najszerzej rozpowszechniona, należy do niej większość języków nominatywnych, m.in. język polski.
2. W językach drugiej grupy tak samo wyrażone są podmiot i pacjens - przy pomocy przypadka o nazwie absolutivus. Przypadkiem agensa jest tu ergativus. Należy do niej większość języków ergatywnych.
3. Języki trzeciej grupy należą do języków nominatywnych, tj. mianownik wyraża w nich zarówno agensa, jak i podmiot zdania nieprzechodniego. Jednakże nie istnieje tu osobny przypadek pacjensa - jest on wyrażany tak samo jak człon określający, przy pomocy dopełniacza. Jako przykład można tu podać język indonezyjski, język hopi. Warto zauważyć, że w języku polskim pacjens stosunkowo często jest również wyrażany dopełniaczem.
4. Języki czwartej grupy zaliczylibyśmy do ergatywnych, gdyż łączą one funkcje podmiotu zdania nieprzechodniego i pacjensa i wyrażają je przy pomocy przypadka absolutnego. Jednakże w odróżnieniu od typowych języków ergatywnych agens jest tu wyrażony tak samo jak człon określający, przy pomocy dopełniacza. Jako przykłady języków grupy czwartej można podać języki eskimoskie, języki salisz, język majański i in.
5. Języki piątej grupy używają dopełniacza również dla wyrażenia agensa i podmiotu, podczas gdy pacjens jest wyrażony biernikiem. Grupa ta jest bardzo nieliczna: należy do niej język nass (niska, nisga'a) z Kolumbii Brytyjskiej, należący do fyli penutiańskiej.
6. Języki szóstej grupy wykorzystują dopełniacz nie tylko dla wyrażenia członu określającego, ale także podmiotu zdania nieprzechodniego i pacjensa. Istnieje także odrębny przypadek, ergativus, dla wyrażenia agensa. Grupa ta jest również nieliczna, należą do niej języki tsimshian, tunica, guarani.

[edytuj] Literatura

Tadeusz Milewski, Językoznawstwo, PWN, Warszawa 1967, str. 238 - 243.

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Ergativity
• Typologia syntaktyczna

Nowy Targ: wybuch gazu: jedna osoba nie żyje

Jedna osoba zginęła, dwie ugrzęzły w gruzach budynku, a trzy są poszukiwane. To wynik zawalenia się domu jednorodzinnego przy ulicy Waksmundzkiej w Nowym Targu. Przyczyny wybuchu gazu nie są na razie znane.

Medyka: ''Mrówki'' zgromadziły się przed Urzędem Miasta

Około stu osób, tzw. mrówek, zebrało się przed Urzędem Miasta Przemyśla. Protestują przeciwko zmianom przepisów celnych, które pozwalają przenosić przez granicę tylko 40 sztuk papierosów.

Amnestia dla wszystkich, którzy unikali służby wojskowej

Zamknęliśmy 90-letni rozdział armii z przymusu - powiedział minister obrony narodowej Bogdan Klich. Dodał, że podpisany został rozkaz w sprawie uchylenia kart powołania. Dotyczyć będzie także tych, którzy mieli się stawić do poboru w ostatnich trzech dniach.

Gen. Sikorski nie został zastrzelony ani uduszony

Prezes IPN Janusz Kurtyka potwierdził, że gen. Władysław Sikorski zginął w katastrofie lotniczej. - W trakcie badań nie stwierdzono śladów, które by wskazywały, że generał został postrzelony bądź uduszony.

Dalajlama: zawsze zazdrościłem Wałęsie wąsów

Rozpoczęło się spotkanie noblistów z 600 młodymi ludźmi z całego kraju. Uczestniczą w nim Lech Wałęsa, Shirn Ebadi (irańska obrończyni praw kobiet), prezydent RPA Frederik de Klerk oraz Dalajlama XIV, który dziennikarzy poinformował, że Wałęsie zazdrości... wąsów,. Wałęsa uważa, że przyznanie mu 25 lat temu Pokojowej Nagrody Nobla było zachętą dla ruchu "Solidarność" do dalszego działania.

Wizyta prezydenta w Azji skrócona, odwołano przyjęcie

Lech Kaczyński wróci do Polski wcześniej niż początkowo planowano. Polski prezydent miał wydać w sobotę przyjęcie w hotelu w Seulu. Jednak impreza została odwołana i w sobotę przed północą polska delegacja będzie już w kraju.

Sejm przeciw odwołaniu Komorowskiego

Sejm odrzucił wniosek PiS-u o odwołanie Bronisława Komorowskiego z funkcji marszałka Sejmu. Komorowski powiedział chwilę potem, że choć Sejm nie poparł PiS-u, to wniosek, debata i głosowanie to dla niego cenne doświadczenie: - Nauczyło mnie to, że trzeba miarkować także to, co chce się wyrazić językiem ironii - stwierdził. - Dziękuję wszystkim - zakończył.

A co mnie jakiś barman na Cyprze obchodzi?

Tymi słowami Jacek Kurski skomentował doniesienia Polaka, pracującego w hotelu na Cyprze, o pijanych dwóch posłach PiS, którzy zniszczyli hotelowe wózki golfowe. Kurski zapewnił też o swoim poparciu dla kolegów i porównał całą sprawę do swojego niedawnego drogowego wybryku, czyli "rzekomej afery, która podnieciła tabloidy".

Lądowanie z turbulencjami: Lech Kaczyński przybył do Seulu

Prezydent RP Lech Kaczyński przybył około godz. 5.50 rano czasu polskiego do Seulu. Wizyta w Korei Południowej ma charakter oficjalny i kończy trwającą od niedzieli podróż prezydenta po Azji.

Marcinkiewicz na Platformie do Strasburga

Były premier Kazimierz Marcinkiewicz na pierwszym miejscu warszawskiej listy PO do Parlamentu Europejskiego. Taki wariant rozważają liderzy partii - dowiedziała się „Gazeta”