Wyspa Man

Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy jednej z Wysp Brytyjskich. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Isle of Man.

Isle of Man Ellan Vannin Man
Flaga Wyspy Man Herb Wyspy Man
Dewiza: (łac.) Quocunque Jeceris Stabit
Hymn: Arrane Ashoonagh (Hymn Państwowy)
Język urzędowy	angielski, język manx
Stolica	Douglas
Status terytorium	Dependencja Korony brytyjskiej
Zależne od	Wielkiej Brytanii
Głowa terytorium	królowa Elżbieta II
Gubernator - namiestnik	gubernator porucznik Sir Paul Haddacks
Szef rządu	premier James Anthony Brown
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	191. na świecie 572 km² 0
Liczba ludności (2006)  • całkowita   • gęstość zaludnienia  • narodowości	197. na świecie 80 058[1]▲ 131,2 osób/km² 93,9% - Brytyjczycy[1] 6,1% - reszta świata
Jednostka monetarna	funt manx i funt brytyjski (IMP, GBP)
Rok utworzenia	wydzielenie z Królestwa Szkocji 1333
Strefa czasowa	UTC +1
Kod ISO 3166	IM/IMN/833
Domena internetowa	.im
Kod samochodowy	GBM
Kod telefoniczny	+44
1  Oficjalna strona parlamentu Wyspy Man (en)

Wyspa Man i jej okolice

Mapa Wyspy Man

Północny fragment Wyspy Man (widać Ramsey) z lotu ptaka

Widok wyspy z satelity

Tablice rejestracyjne na Wyspie Man

Man (ang. Isle of Man, manx Ellan Vannin) – wyspa w archipelagu Wysp Brytyjskich, położona na Morzu Irlandzkim, pomiędzy Wielką Brytanią i Irlandią. Posiada (wraz z Wyspami Normandzkimi) specyficzny status polityczny dependencji Korony brytyjskiej. Formalnie nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej ani Unii Europejskiej. Na fladze wyspy Man przedstawiony jest tzw. triskelion.

[edytuj] Ustrój polityczny

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ustrój polityczny Wyspy Man.

Głową państwa jest monarcha brytyjski, noszący tytuł Lord of Mann. Reprezentuje go Lieutenant Governor, sprawujący swój urząd przez okres pięciu lat. Man ma własny, dwuizbowy parlament, Tynwald (Thingvöller), działający nieprzerwanie od 979 r.

Rząd składa się z dziewięciu ministerstw. Na jego czele stoi Chief Minister, powoływany przez Tynwald na pięcioletnią kadencję.

Wielka Brytania odpowiada za politykę zagraniczną i obronność Man.

[edytuj] Geografia

Wyspa jest w większości nizinna, jedynie w części północnej znajdują się wzgórza, sięgające do wysokości 621 m n.p.m. (góra Snaefell). Wyspa posiada wybrzeże klifowe. W ok. 30% pokrywają ją wrzosowiska i krzewy. Temperatura waha się od 5°C w lutym do ok. 20-25°C w lipcu.

[edytuj] Populacja

W 2006r. populacja wyspy Man liczyła 80,058 osób, z czego 26,218 zamieszkiwało stolicę Douglas. 47,6% stanowiły osoby urodzone na wyspie, kolejne 37,2% w Wielkiej Brytani, 3,4% w w Szkocji, 2.1% w Irlandii Północnej i niespełna 1.2% w Irlandii.

Największy odsetek imigrantów osiedlających się/pracujących w ostatnich latach na Isle of Man stanowią: Hindusi, Polacy, Portugalczycy, Słowacy, South Afrykańczycy, Tajowie, Włosi (alfabetycznie).

[edytuj] Gospodarka

Podstawą gospodarki jest turystyka. W roku 1992 Man odwiedziło 302 tysiące turystów. Ludność zajmuje się uprawą, m.in. ziemniaków oraz drzew owocowych, a także hodowlą bydła, owiec, drobiu. Przemysł ma mniejsze znaczenie, jest głównie przemysł rolno-spożywczy, włókienniczy, pamiątkarski. Wyspa emituje własne banknoty, monety, znaczki pocztowe.

[edytuj] Historia

Wyspa była zasiedlona przez Celtów. W V–VI wieku została schrystianizowana przez mnichów irlandzkich. Od IX wieku była najeżdżana przez Normanów, z czasem stała się ich siedzibą. W roku 1266 stała się częścią Szkocji, jednak cały czas pretensję do jej posiadania zgłaszali królowie Anglii. Ostatecznie protektorat nad wyspą objęli w 1333.

• W 1765 władze brytyjskie kupiły od księcia Altholl suwerenność wyspy za 70 tys. funtów i roczną pensję.
• W 1828 uregulowano jej status jako terytorium podległego Koronie Brytyjskiej. Do połowy XIX wieku celtycki język manx był w powszechnym użyciu.

Od 1904 r. na wyspie Man organizowane są "Isle of Man TT Races" - uliczne wyścigi motocyklowe zaliczane do jednych z najbardziej widowiskowych i niebezpiecznych imprez tego typu na świecie. [2] Wyspa jest jedynym terytorium należącym do Wielkiej Brytanii, na którym nie obowiązuje ograniczenie prędkości.

[edytuj] Władcy wyspy Man

Królowie wyspy Man

• Sionnain ?-650
• Gofraid mac Fergusa 836-853
• Tryggvi 870-880
• Asbjorn Skerjablesi 880-899
• Gibhleachan 921-937
• Mac Ragnall 937-942
• Magnus I 972-978
• Godfred II 978-989
• Harald I 989-999
• Godfred III 999-1000
• Ragnald I Godfredson 1000-1005
• Kenneth Godfredson 1005-1014
• Swein Kennethson 1014-1034
• Harald II The Black 1034-1052
• Echmarcach mac Ragnaill 1052-1061
• Murchaid mac Diarmait 1061-1070
• Fingal Gofredson 1070-1079
• Godfred IV 1079-1095
• Magnus III Bosy 1099-1102, król Norwegii
• Langman 1102
• Sigurd I Krzyżowiec 1102-1103, król Norwegii
• Langman 1103-1104
• Domnall mac Teige 1114-1115
• Murchadh O'Brian 1115-1137
• Olaf I 1137-1153
• Godfred V the Black 1153-1158
• Somerled 1158-1164
• Godfred V the Black 1164
• Ragnald 1164
• Godfred V the Black (ponownie) 1164-1187
• Ragnald 1187-1229
• Olaf II Odhar the Black 1229-1237
• Harald 1237-1248
• Ragnald 1248-1249
• Harald 1249-1250
• Ivarr 1250-1252
• Magnus III 1252-1265

Rządy szkockie 1265-1275

• Godfred Magnuson 1275

Rządy szkockie 1275-1290

Rządy angielskie 1290-1293

Rządy szkockie 1293-1296

Rządy angielskie 1296-1313

Rządy szkockie 1313

Okres sporny między Szkocją i Anglią o dominacje nad wyspą 1313-1333

W 1333 król Anglii, Edward III podporządkował sobie wyspę Man, którą oddał w lenno rodzinie de Montacute.

• William I de Montacute 1333-1344
• William II de Montacute 1344-1392
• William Le Scrop 1392-1399
• Henry Percy 1399-1405
• John I Stanley 1405-1414
• John II Stanley 1414-1437
• Thomas I Stanley 1437-1459
• Thomas II Stanley 1459-1504

Lordowie wyspy Man

• Thomas III Stanley 1504-1521
• Edward Stanley 1521-1572
• Henry Stanley 1572-1593
• Ferdinand Stanley 1593-1594

Rządy angielskie 1594-1610

• William I Stanley 1610-1612
• Elizabeth Stanley 1612-1627
• James I Stanley 1627-1651

Rządy angielskie 1651-1660

• Charles Stanley 1660-1672
• William II Stanley 1672-1702
• James II Stanley 1702-1736
• James Murray 1736-1764
• John Murray 1764-1765

W 1765 tytuł Lorda Wyspy Man został sprzedany królowi Anglii. Na terytorium wyspy władzę przejął, reprezentujący monarchę, gubernator.

Przypisy

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Isle of Man Guide
• Tynwald - The Parliament of the Isle of Man - oficjalna strona parlamentu Man
• Isle of Man Government - oficjalna strona rządu Man
• Isle of Man Information Centre
• Isle of Man Guide - Manx National Anthem
• Government Factfile for the Isle of Man
• http://www.isle-of-man.com
• Mapa fizyczna wyspy Man
• Isle of Man Today
• www.manxscenes.com - zdjęcia wyspy Man
• www.island-images.co.uk - zdjęcia wyspy Man
• www.manxradio.com

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Wyspa Man

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Kosowo [1] • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo nieuznawane międzynarodowo Naddniestrze [2] Terytoria autonomiczne (stanowią część państw) Athos (Grecja) • Azory (Portugalia) • Baszkiria (Rosja) • Czuwaszja (Rosja) • Gagauzja (Mołdawia) • Irlandia Północna (Wielka Brytania) • Kałmucja (Rosja) • Karelia (Rosja) • Komi (Rosja) • Krym (Ukraina) • Mari Eł (Rosja) • Mordwa (Rosja) • Nieniecki Okręg Autonomiczny (Rosja) • Szkocja (Wielka Brytania) • Tatarstan (Rosja) • Udmurcja (Rosja) • Walia (Wielka Brytania) • Wojwodina (Serbia) • Wyspy Alandzkie (Finlandia) ↑ Republika Kosowa jest uznawana przez 52 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 UE i 22 z 26 NATO, w tym Polskę. ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo

p • d • e

Brytyjskie terytoria zależne

Terytoria zamorskie: Akrotiri • Anguilla • Bermudy • Brytyjskie Terytorium Antarktyczne • Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego • Brytyjskie Wyspy Dziewicze • Dhekelia • Kajmany • Falklandy • Gibraltar • Montserrat • Pitcairn • Święta Helena (dependencje: Wyspa Wniebowstąpienia, Tristan da Cunha) • Georgia Południowa i Sandwich Południowy • Turks i Caicos

Dependencje Korony brytyjskiej: Guernsey (dependencja: Alderney) • Jersey • Wyspa Man

 

p • d • e Krainy celtyckie  Bretania •  Irlandia •  Walia •  Kornwalia •  Wyspa Man •  Szkocja