Zaolzie

Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy regionu Śląska. Zobacz też: przysiółek Zaolzie w woj. lubelskim.

Rok 1938, orkiestra wojskowa defiluje pod, ustawionym przez mieszkańców Karwiny, napisem: "600 lat czekaliśmy na Ciebie"

Mapa Zaolzia ze zmianami terytorialnymi

Oddziały polskie wkraczają do Czeskiego Cieszyna, październik 1938

Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie

Zaolzie (czes. Zaolší – rzadziej używana nazwa, Těšínsko – nazwa częściej używana, choć dwuznaczna, niem. Olsa-Gebiet) – potoczna, używana głównie w Polsce nazwa terenu na Śląsku Cieszyńskim, który w latach 1918-1920 należał do Polski a na konferencji w Spa w 1920 roku po podziale Śląska Cieszyńskiego, między Polskę i Czechosłowację został przez mocarstwa przyznany Czechosłowacji (dziś Czechy). Zaolzie było zamieszkane głównie przez Polaków (123 000 na Zaolziu; 139 000 w całej czeskiej części Śląska Cieszyńskiego) z mniejszościami czeską (32 000) i niemiecką (22 000). Nazwa pochodzi od rzeki Olzy (po czesku do 1920 Olza, od 1920 Olše), stanowiącej w okolicach Cieszyna granicę pomiędzy Polską i Czechami.

Termin powstał w okresie międzywojennym w wyniku konfliktu zbrojnego w 1919 r. i w konsekwencji arbitralnego podziału w 1920 r. dawnego habsburskiego Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkałego w dużej mierze przez ludność polską. Wtedy to pojęcie "Zaolzie" oznaczało te tereny Śląska Cieszyńskiego, na których przeważała ludność polska, a które przyznano Czechosłowacji. Obszar ten obejmował powiaty czeskocieszyński, frysztacki oraz część frydeckiego. Podział w 1920 r. nie został bowiem dokonany na zasadach etnicznych, jak wskazywały wcześniejsze ustalenia pomiędzy Radą Narodową Księstwa Cieszyńskiego a Zemským Národním Výborem pro Slezsko, w związku z czym strona polska wnosiła pretensje do tych terenów.

Zaolzie zostało przyłączone do Rzeczypospolitej w październiku 1938 – gdy korzystając z dogodnej sytuacji międzynarodowej (brak sprzeciwu mocarstw zachodnich na zmiany graniczne wymuszane przez nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i militarystyczną Japonię) Polska wykorzystała okazję i w czasie nacisków Adolfa Hitlera na Czechosłowację (układ monachijski) przekazała Czechom ultimatum, w którym żądała oddania Zaolzia. Rząd czechosłowacki zgodził się spełnić polskie warunki i Czechosłowacja przekazała Polsce sporne tereny. Po uzgodnieniu spraw związanych ze zmianami granicznymi na teren Zaolzia wstąpiły, witane przez polską społeczność, 35-tysięczne oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego. Podczas zajmowania Zaolzia doszło do konfliktów z Niemcami (Bogumin), którzy także chcieli uzyskać niektóre tereny na Zaolziu, lecz Polacy wyprzedzili żołnierzy niemieckich. Sprawa Zaolzia powracała także po II wojnie światowej, w czasie której było ono wcielone bezpośrednio do tzw. Wielkich Niemiec. Działała wówczas na tym terenie Armia Krajowa.

Od opuszczenia terenów Zaolzia przez Niemców na początku 1945 r. do 9 maja 1945 działała polska administracja państwowa. Po wojnie władze czechosłowackie stwierdziły jednostronnie, że zatwierdzona przez rząd czechosłowacki w 1938 roku zmiana graniczna, następnie utwierdzona nową polsko-czechosłowacką umową graniczną, jest nieważna. Sporne tereny zostały zgodnie z życzeniem Stalina przyznane Czechosłowacji, a 13 czerwca 1958 r. rządy PRL i CSRS podpisały porozumienie ostatecznie zostawiając Zaolzie w granicach Czechosłowacji. Strona czeska zobowiązała się przestrzegać prawa polskiej mniejszości narodowej na Zaolziu (szkoły z polskim językiem nauczania, organizacje polskie, polskie gazety).

Mimo nieprzychylnej przez dziesięciolecia polityki władz praskich (zarówno przed wojną, jak i w czasach komunizmu), żyjący tam Polacy do dziś zachowali łączność z krajem, podtrzymując swoją lokalną odmianę dialektu śląskiego języka polskiego oraz oryginalną kulturę. W 2001 roku zadeklarowało narodowość polską 51 968 osób w Czechach, w tym 43 479 na Zaolziu.

Z Zaolzia pochodzi m.in. były polski premier Jerzy Buzek, który w 1940 r. urodził się w tamtejszych Śmiłowicach (czes. Smilovice) oraz urodzony w Karwinie polski pisarz i działacz społeczny, Gustaw Morcinek.

[edytuj] Zobacz też

• Cieszyn
• Grupa Szturmowa Powstańców Zaolziańskich
• Kraj Sudecki
• Legion "Zaolzie"
• podział administracyjny II RP
• polsko-czechosłowackie konflikty graniczne
• Polonia w Czechach
• Samodzielna Grupa Operacyjna Śląsk
• Śląsk Cieszyński
• Śląsk Czeski

Współrzędne: 49°45' N 18°30' E49.75 18.5 (Zaolzie)